دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٤٠
بَطلَمیوس ، اخترشناس ØŒ ریاضیدان Ùˆ جغراÙیدان نامدار Øوزة علمی اسکندریه در سدة دوم میلادی . برخی منابع تولد Ùˆ ÙˆÙات او را، بترتیب ØŒ Øدود ١٠٠ میلادی Ùˆ ١٧٠ میلادی ØŒ Ùˆ برخی دیگر Øدود ٨٥ میلادی Ùˆ ١٦٥ میلادی ذکر کرده اند ( دایرة المعار٠Ùارسی ØŒ ذیل ماده ).
اطلاعات ناچیز ما از زندگی بطلمیوس بر پایة استنتاجهایی از آثار برجا ماندة او، و نیز برخی اطلاعات غیرموثق از نویسندگان اواخر دورة باستان و دورة روم شرقی است .
بهترین قرینه برای زمان Øیات او، رصدهایی است Ú©Ù‡ در مجسطی گزارش شده است Ø› همة این رصدها مقارن با زمان Ùرمانروایی هادریانوس (١١٧ Ù€ ١٣٨ میلادی ) Ùˆ آنتونینوس (١٣٨Ù€ ١٦١ میلادی )ØŒ امپراتوران روم بوده اند. ÙˆÛŒ مقارن زمان هادریانوس بر آمده Ùˆ تا زمان Ùرمانروایی مارکوس آورلیوس (١٦١Ù€١٨٠ میلادی ) زیسته بوده است . اسکندریه (Ú©Ù‡ علی رغم پشت سر گذاشتن دوران عظمتش ØŒ باز هم سنت علمی خود را
ØÙظ کرده بود) تنها جایی است Ú©Ù‡ به رصدهای بطلمیوس در آن اشاره شده است ØŒ Ùˆ دلیلی در دست نیست Ú©Ù‡ او در جای دیگری نیز زیسته باشد ( زندگینامة علمی دانشوران ØŒ ذیل ماده ).
بطلمیوس ØŒ Ú©Ù‡ معرّب نام٠یونانی Ù€ لاتینی٠او یعنی Ptolemaeus / Ù¾ÙتÙÙ„Ùمایوس است ØŒ یگانه صورتی است Ú©Ù‡ تقریباً همیشه در آثار دورة اسلامی به کار رÙته است (در مواردی
نیز به صورت بطلیموس ضبط شده است ). مسعودی (در
التنبیه Ùˆ الاشرا٠) آن را أبطلمیوس Ù…ÛŒ نویسد، Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان اÙبطÙلَمَیوس خواند، Ùˆ این درست ترین تعریب٠ممکن است .
او در جایی (ص ١٢٩) توضیØاً Ù…ÛŒ گوید: «بطلاماوس بÙÙ„ÙغتÙÙ‡ÙÙ… ». نام پتولمایوس (=مصری ) را مرتبط با اقامتش در مصر
دانسته اند ( زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا). دربارة
نسبت (یا لقبÙ) اَلقَلودی / القَلوذی٠او، مسعودی Ù…ÛŒ گوید:
برخی بر این عقیده اند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ یکی از پسران کلاودیوس ØŒ «ششمین » امپراتور روم ØŒ بوده است (در واقع ØŒ کلاودیوس ØŒ سومین آنان بود). خود مسعودی ØŒ همچون ابن صاعد اندلسی (ص ٢٩) Ùˆ ابن ندیم (ص ٢٦٧)ØŒ زمان او را درست معین کرده اند. مسعودی Ùˆ دیگران همچنین تطبیق نادرست این اخترشناس
را با یکی از شاهان یونانی نَسَب٠مصر، معرو٠به «بَطالÙسَه »، مردود دانسته اند. از معلمان Ùˆ همکاران او هیچ نمی دانیم ØŒ
هر چند Ù…ÛŒ توان پذیرÙت Ú©Ù‡ تئون Ù€ Ú©Ù‡ نامش در مجسطی
آمده ـ معلم او بوده است . بطلمیوس چندین اثر خود را
نیز خطاب به Ùردی به نام «سوروس »، Ú©Ù‡ اطلاع دیگری
از او نداریم ، نوشته است ( زندگینامة علمی دانشوران ،
همانجا).
چون هیچ دانشمند یونانی به قدر بطلمیوس در اخترشناسی Ùˆ جغراÙیا Ùˆ Øتی «جهان بینی » اروپای دورة قرون وسطی
و در جهان اسلام تأثیر نگذاشته ، در این مقاله به ذکر
بعضی کتابهای ÙˆÛŒ در زمینة اخترشناسی ØŒ اختربینی ØŒ جغراÙیا، علم الØان Ùˆ نورشناخت ØŒ Ú©Ù‡ بر علوم اسلامی اثر گذاشته اند،
می پردازیم .
در ذیل هر عنوان ØŒ آثاری Ú©Ù‡ Ùقط به عربی شناخته شده
یا ترجمه های آنها، آورده Ù…ÛŒ شود. منابع ما چنین است : الÙهرست ابن ندیم ØŒ طبقات الامم ابن صاعد اندلسی ØŒ تاریخ الØکماء Ù‚ÙØ·ÛŒ Ùˆ عیون الانباء ابن ابی اÙصَیْبÙعة ØŒ بعلاوة
> تاریخ نوشته های عربی < بروکلمان Ùˆ Ùهرستهای نسخه های خطی . برای ترجمه های اروپایی ØŒ از این تألیÙات استÙاده کرده ایم : تألیÙات سارتÙÙ† ØŒ مقدمه بر تاریخ علم Ø› ثرندایک ØŒ > تاریخ جادوگری ... < Ø› اشتاین شنایدر، > ترجمه های اروپایی از عربی < Ø› میلاس والیکروزا، > ترجمه های شرقی در مجموعة نسخه های خطی کتابخانة کلیسای اسقÙÛŒ تولÙدو < Ø› کارمÙدی ØŒ > علوم اخترشناسی Ùˆ اختربینی عربی در ترجمة لاتینی < (مطالب این کتاب در همة موارد در خور اعتماد نیست )Ø› ثرندایک ØŒ «یادداشتهایی دربارة بعض نسخه های خطی لاتینی اخترشناسی ØŒ اختربینی Ùˆ ریاضیات در واتیکان » Ø› همو، «یادداشتهایی دربارة بعض نسخه های خطی ... کتابخانة ملی ØŒ پاریس » .
١) اخترشناسی .
ال٠) مجسطی . پس از این Ú©Ù‡ نالّینو با دلائل جدیدی نظر Ú©Ùپّه را اثبات کرد Ú©Ù‡ این واژه برگرÙته از صورت٠«مَنØوتÙ» suntaxis  megale یونانی است (نالینو، ص ٢٢٣ØŒ ترجمة Ùارسی ØŒ ص ٢٧٥Ù€٢٧٧)ØŒ دانشمندان عموماً عقیدة پیشین را Ú©Ù‡ واژة مجسطی مشتق از  megiste یونانی است ( د.اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ ذیل "Almagest" ) رها کرده اند. ابن عبری (ص ١٢٣) نیز عنوان صØÛŒØ ÛŒÙˆÙ†Ø§Ù†ÛŒ ØŒ سونطاکسیس ØŒ را ذکر کرده است . یعقوبی (ج ١ØŒ ص ١٥١Ù€١٥٤Ø› نیز رجوع کنید به کلمرÙØ« ØŒ ص ١٧Ù€ ١٨) تلخیص دقیقی از «کتابهای » ( = Ùصول٠) یک تا چهار مجسطی به دست داده است . ثابت بن قره اثری با عنوان تَسهیل المجسطی نگاشت ( رجوع کنید به بروکلمان ØŒ > ذیل < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٤ØŒ Ø´ ٧a ). نخستین مترجم مجسطی ØŒ چنانکه سارتن بیان کرده است ( مقدمه بر تاریخ علم ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٦٢)ØŒ علی بن ربّن طبری * نیست . نالینو (ص ٢٢٤ Ùˆ بعد، ترجمة Ùارسی ØŒ ص ٢٧٧Ù€٢٧٩) تمام این مسئله را از نو بررسی کرده ØŒ تعبیر جدیدی از گزارش ابن ندیم به دست داده Ùˆ به این نتیجه رسیده است Ú©Ù‡ نخستین مترجم مجسطی معلوم نیست . Ú˜. وَجْدَه تÙسیر ناشناختة ابوجعÙرخازÙÙ† بر مجسطی را (بروکلمان ØŒ > ذیل < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٧) کش٠کرد (نسخة خطی کتابخانة ملی Ùرانسه ØŒ Ø´ ٩ Ùˆ ٤٨٢١ ar. Ø› رجوع کنید به RSO ØŒ ج ٢٥ØŒ ص ٨)ØŒ Ùˆ تÙسیر دیگری نوشتة جابربن Øیّان را Ùقط به نام آن Ù…ÛŒ شناسیم ( رجوع کنید به Ù¾ . کراوس ØŒ جابربن Øیّان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٤٣ØŒ
Ø´ ٢٨٣٤). به Ú¯Ùتة هَسکینز Ùˆ لاکوود ØŒ نخستین ترجمة لاتینی مستقیماً از یونانی Ùˆ دوازده سال پیش از ترجمة ژرار کرمونایی از عربی در ١١٧٥ صورت گرÙته است (ج ٢١ØŒ ص ٧٥Ù€١٠٢Ø› نیز رجوع کنید به هایبرگ ØŒ ج ٤٥ØŒ ص ٥٧Ù€٦٦ØŒ ج ٤٦ØŒ ص ٢٠٧Ù€٢١٦). نیز رجوع کنید به کارمدی ØŒ ص ١٥ØŒ Ùˆ میلاس والیکروزا، ١٩٤٢ØŒ Ùصل ٣٥ (نیز رجوع کنید به تØریر المجسطی * ).
ب ) کتاب القانون ÙÛŒ علم النجوم Ùˆ Øسابها Ùˆ قسمة اجزائها Ùˆ تعدیلها ØŒ Ú©Ù‡ یعقوبی (ج ١ØŒ ص ١٥٩) آن را تجزیه Ùˆ تØلیل کرده است . نام اصلی یونانی آن pyئkheiroi kanئes (در ترجمة لاتینی ØŒ Tabulae manuales ØŒ > جدولهای دستی < ) بوده است (اشتاین شنایدر، در ZDMG ØŒ ج ٥٠ØŒ ص ٢١٧Ùˆ٣٤١). ولی هنیشمان (ص ١١٨ Ùˆ بعد) نشان داده است اثری Ú©Ù‡ یعقوبی بررسی کرده ترجمة > جدولهای دستی < بطلمیوس نیست . این کتاب بطلمیوس در همان روزگار باستان با تÙسیری Ú©Ù‡ تئون اسکندرانی بر آن نوشته بود، خَلط شده بود. این تÙسیر را بعض دانشمندان عرب Ù…ÛŒ شناختند و، همچنانکه رÙزنتال در بررسی خود از نسخة خطی شمارة ٤٨٣٠ ایاصوÙیا ثابت کرده است (ج ٢ØŒ ص ٤٣٦ به بعد)ØŒ Ú©Ùندی تØت تأثیر تÙسیرهای تئون بر بطلمیوس بود.
باید توجه خاصی به یکی از این جدولها کرد، یعنی n  kano basileion ØŒ Ú©Ù‡ Ú© .واخسموت در > مقدمه بر مطالعة تاریخ باستان < خود (١٨٩٥ØŒ ص ٣٠٤Ù€٣٠٦) ویرایش Ùˆ چاپ کرده است (Ù . Ú© . گینتسل آن را با استÙاده از اعداد عربی Ùˆ با ذکر سالهای میلادی برای هر پادشاه در > دستینة سالشماری ریاضیات Ùˆ تکنولوژی < ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٠٦ØŒ ص ١٣٩ØŒ دوباره چاپ کرده است ). یعقوبی (ج ١ØŒ ص ١٦١) از این متن در مورد شاهان یونان Ùˆ روم نقل کرده است . ابوریØان بیرونی نیز (ص ٨٨ به بعد) مطالب مشابهی دربارة این شاهان ذکر کرده است (نیز رجوع کنید به Ù‚ÙØ·ÛŒ ØŒ ص ٩٦Ø› طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٤١٢ Ùˆ بعد؛ ابن صاعد اندلسی ØŒ ص ٣٠).
ج ) اقتصاص اØوال الکواکب ØŒ یا ÙÛŒ اقتصاص جمل Øالات الکواکب المتØیرة ØŒ Ú©Ù‡ اØتمالاً منظور ابن ندیم (ص ٢٦٨) از کتاب ÙÛŒ سیر السَّبعه نیز همان است ( رجوع کنید به Ù‚ÙØ·ÛŒ ØŒ ص ٩٨ØŒ ترجمة Ùارسی ØŒ ص ١٣٨Ø› اشتاین شنایدر، > ترجمه های اروپایی از عربی < ØŒ ص ٢١١Ø› بروکلمان ØŒ > ذیل < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٤ØŒ ٧b ). نسخه های خطی ترجمة عربی این اثر با Â«Ø§ØµÙ„Ø§Ø Â» ثابت بن قره مشتمل بر دو مقاله در کتابخانة موزة بریتانیا Ùˆ کتابخانة لیدن موجود است . هر دو مقاله را Ù„ .نیکس به آلمانی ترجمه کرده است . این ترجمه با متن یونانی مقالة اول در > آثار Ùرعی اخترشناسی < بطلمیوس ØŒ ویرایش ÛŒ .Ù„ .هایبرگ ØŒ ١٩٠٧ØŒ به چاپ رسیده است . گلدشتاین تصویر نسخة خطی اقتصاص (موزة بریتانیا، عربی ٤٢٦) را همراه با ترجمة انگلیسی بخش دوم از مقالة اول آن Ú©Ù‡ بر اساس همین نسخه Ùˆ نسخة لیدن (عربی ١١٥٥) Ùˆ ترجمة عربی آن (پاریس ØŒ عبری ١٠٢٨) Ùراهم آمده ØŒ در سال ١٩٦٧ منتشر کرده است :
The Arabic version of Ptolemy's planetary hypotheses, Transactions of the American Philosophical Society, new series, vol. ٥٧.
د) کتاب الانواء (ابن صاعد اندلسی ØŒ ص ٢٩Ø› برای اطلاع از معنای این نام رجوع کنید به نالینو، ص ١٣٣ به بعد، ترجمة Ùارسی ØŒ ص ١٥٩ به بعد؛ نیز کراچکوÙسکی در کتاب الاخبار الطوال٠ابوØÙ†ÛŒÙØ© دینوری ØŒ مقدمه Ùˆ غیر آن ØŒ ص ٤٠ به بعد، Ùˆ توصی٠این کتاب در التنبیه Ùˆ الاشرا٠مسعودی ØŒ ص ١٧). بÙÙ„ در کتاب اÙسÙرا (=اÙکَر؛ ص ٤١٣ Ùˆ بعد) اظهار نظر کرده است Ú©Ù‡ ابومعشر از این کتاب در بیان «طلوع صورتهای ÙÙ„Ú©ÛŒ در وجوه برجها» (البروج ... Ùˆ مایَطلع٠ÙÛŒ وجوهها من الصّÙوَر) استÙاده نکرده است Ùˆ منبع ابومعشر را کتاب مجعولی منسوب به بطلمیوس Ù…ÛŒ داند.
Ù‡ ) ØªØ³Ø·ÛŒØ Ú©Ø±Ù‡ ابن ندیم (ص ٢٦٩) تÙسیر کتاب بطلمیوس ÙÛŒ ØªØ³Ø·ÛŒØ Ø§Ù„Ú©Ø±Ù‡ را Ú©Ù‡ ثابت بن قره ترجمه کرده است ØŒ ذکر Ù…ÛŒ کند.
Ùˆ) ÙÛŒ ذات الصÙØ§Ø¦Ø Ùˆ Ù‡ÛŒ الاسطرلاب . نام اثری از بطلمیوس است Ú©Ù‡ یعقوبی (ج ١ØŒ ص ١٥٧) آن را ذکر Ù…ÛŒ کند. برای اطلاع از چاپهای ترجمة لاتینی بنگرید به کارمÙدی (ص ١٨). در مورد تأثیر بطلمیوس بر اسطرلابهای عربی Ù€ اسپانیایی بنگرید به میلاس والیکروزا (١٩٣١ØŒ Ùصل ٦Ù€٧).
٢) اختربینی .
ال٠) کتاب الاربعه یا کتاب مقالات الاربعه ( الاربعه مقالات ) ÙÛŒ اØکام النجوم . ویرایش متن اصلی یونانی این اثر به وسیلة
رابرتس در ١٩٤٠ همراه با ترجمة انگلیسی انتشار یاÙته Ùˆ سپس ویرایش دیگری به وسیلة بÙÙ„ Ùˆ بوئر به سال ١٩٥٧ منتشر شده است (برای ترجمه های لاتینی این اثر رجوع کنید به کارمÙدی ØŒ ص ١٨Ø› میلاس والیکروزا، ١٩٤٢ØŒ Ùصل ٣٧Ø› Ø´Ø±Ø Ø¢Ù† به وسیلة علی بن رضوان ØŒ همانجا؛ Ùصل ٣٩. نقل قولهایی از آن در کتاب البØث٠جابربن Øیّان ØŒ گردآوردة کراوس ØŒ Ø´ ٢٨٣٤ØŒ ص ١٦٨ØŒ Ø´ ١).
ب ) کتاب الثمره ØŒ Ú©Ù‡ انتساب آن به بطلمیوس موثق نیست . ابن ندیم (ص ٢٦٨) از Ø´Ø±Ø Ø¢Ù† به وسیله اØمدبن یوس٠المصری المهندس یاد کرده است (نیز رجوع کنید به بروکلمان ØŒ > ذیل < ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٩). ویرایش جدیدی از متن یونانی آن را اÙ. بوئر
در ١٩٥٢ منتشر کرد (برای اطلاع از ترجمه های لاتینی
آن رجوع کنید به کارمÙدی ØŒ ص ١٦Ø› میلاس والیکروزا، ١٩٤٢ØŒ Ùصلهای
٣٧ Ùˆ ٣٨). ده Ú¯Ùتة قصار از این اثر در رسالة منتسب به
مجریطی به نام غایة الØکیم (به لاتینی Picatrix ) (ص ٣٢٣Ù€ ٣٢٤) آمده Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø§Øمدبن یوس٠بر Ú¯Ùتة نهم بتÙصیل
آورده شده است (همان ØŒ ص ٥٥). پارة دیگری از این اثر
را کراوس در نسخة مجموعة تیمور (قاهره )ØŒ اخلاق ØŒ ١٤ Ùˆ
٢٩٠ یاÙته است (در مورد آن رجوع کنید به Ù¾ . کراوس ØŒ دراسات ØŒ ج ١ØŒ ١٩٣٩ØŒ ص ٦).
ج ) کتاب ذوات الذوائب (ابن ندیم ØŒ ص ٢٦٨Ø› رجوع کنید به اشتاین شنایدر، > ترجمه های اروپایی از عربی < ØŒ ص ٢١٨ØŒ Ø´ ٢٢).
د) کتاب الموالید (ابن ندیم ØŒ همانجا) Ú©Ù‡ جابر بن Øیّان از آن با نام کتاب الموالید الصغیر مطلب نقل کرده است ( رجوع کنید به کراوس ØŒ جابر ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٥٨ØŒ Ø´ ١. ÙˆÛŒ این اثر را هم اصیل نمی داند).
Ù‡ ) اثر مجهول المؤل٠دیگری به نام کتاب المَلØÙŽÙ…ÙŽÙ‡ را از نقل قولهای متعددی Ú©Ù‡ در معجم البلدان یاقوت آمده است Ù…ÛŒ شناسیم ( رجوع کنید به مجموعة اسامی مکانها Ú©Ù‡ در آن ذکر شده Ùˆ برای اطلاع از نوشتارهای دیگر رجوع کنید به Ù‡Ùنیشمان ØŒ ص ١٢٥Ù€١٣٤). معنای ملØمه کاملاً روشن نیست Ùˆ نقل قولها هم برای تشخیص ماهیت Øقیقی کتاب Ú©Ùایت نمی کند.
Ùˆ) متن کوتاهی به نام ذکر ماجاء ÙÛŒ النَیروز Ùˆ اØکامه ممّا Ùسّره بطلمیوس الØکیم Ùˆ وجده عن علم دانیال (!) ویراستة عبدالسلام هارون از نسخة خطی مراد ملای استانبول ØŒ Ø´ ٣٣٨ØŒ منتشر شده است . این اثر دربارة اهمیت انطباق آغاز سال بر هر یک از روزهای Ù‡Ùته (مدخل سال نو) است .
ز) کتاب > کتاب صورتهای بطلمیوس < یا رسالة ÙÛŒ صور الدَرَج منسوب به بطلمیوس یکی از منابع سÙینة الاØکام اثر مؤلÙÛŒ به نام Øضرت النÙصَیری بوده است (نسخه های خطی برلین Ø´ ٦٧٦ , I pet. Ùˆ نسخة موزة بریتانیا، Ø´ ٤٠٠ , ٢٣. Add ). موضوع این اثر صورتهایی است Ú©Ù‡ در ٣٦٠ درجة کرة آسمان طلوع Ù…ÛŒ کنند Ùˆ نسخه های متعددی از آن در دست است . یکی بودن این متنهای عربی Ùˆ لاتینی هنوز Ù…Øقق نشده است (دربارة معنای عنوان این اثر رجوع کنید به بÙÙ„ ØŒ ص ٤٢٦ به بعد).
Ø ) > رساله به هریستون < یا > ارسطو در ادبیات یهودیان < (اشتاین شنایدر، > ترجمه های اروپایی از عربی < ØŒ ص ٢١٨ØŒ Ø´ ١١) به وسیلة میلاس والیکروزا (١٩٤٢ØŒ ص ١٧٥) بررسی شده است . برای اطلاع از متنهای مشابه منسوب به بطلمیوس رجوع کنید به کارمدی ØŒ ص ١٧ØŒ ٢٠.
Ø· ) رسالة > در باب اختیارات < بطلمیوس (چاپ ونیز، ١٥٠٩) Ú©Ù‡ کارمدی (ص ٤١) کتاب الاختیارات را Ú©Ù‡ در مجموعة نسخه های خطی اسکوریال (Ø´ ٩١٩) موجود است ترجمة آن دانسته است Ø› نسخة خطی دیگری با همین عنوان را Ú©Ù‡ در اسکندریه ( Øرو٠، ١٢) موجود است ØŒ بروکلمان ذکر کرده است ( > ذیل < ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٠٥).
٣) جغراÙیا.
ج . Ù‡ . کرامرز دربارة ترجمة عربی کتاب جغراÙیای بطلمیوس Ùˆ تأثیر آن بر دیدگاههای جغراÙیایی مسلمانان گزارشی داده است ( د. اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ ضمیمه ØŒ ذیل جغراÙیا ). از ترجمه های عربی آن اکنون تنها کتاب صورة الارض ترجمه Ùˆ بازآرایی Ù…Øمدبن موسی خوارزمی در دست است . نیز نگاه کنید به کرامرز، ص ٧٩Ù€١٠٧.
٤) موسیقی .
در مورد تأثیر رسالة بطلمیوس در علم الØان بر کتاب الموسیقی الکبیر٠Ùارابی نگاه کنید به Ù¾ .کراوس ØŒ جابر ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٠٤ØŒ Ø´ ٢.
٥) نور شناخت .
نام عربی کتاب بطلمیوس در نور شناخت کتاب المناظر است (ابن صاعد اندلسی ØŒ ص ٢٩). ترجمه های لاتینی آن در کارمدی (ص ١٨) آمده است . در مورد تأثیر آن بر ابن هیثم نگاه کنید به اشتاین شنایدر، > ترجمه های اروپایی از عربی < ØŒ بند ١٢٢.
٦) اثری دیگر.
کتابی به نام مناÙع الاØجار در نسخة شمارة ٢٧٧٢ پاریس
موجود است . در این مورد نگاه کنید به نسخة خطی پاریس ØŒ شمارة ٢٧٧٢ØŒ قس روسکا Ùˆ هارتر (ص ٧٨).
منابع : ابن صاعد اندلسی ØŒ طبقات الامم ØŒ چاپ لویس شیخو؛ ابن عبری ØŒ تاریخ مختصر الدول ØŒ چاپ صالØانی Ø› ابن ندیم ØŒ کتاب الÙهرست ØŒ چاپ Ùلوگل ØŒ لایپزیگ ١٨٧١Ù€١٨٧٢Ø› Ù…Øمدبن اØمد ابوریØان بیرونی ØŒ آثار الباقیة Ø› جابربن Øیان ØŒ بØØ« ØŒ چاپ کراوس Ø› دایرة المعار٠Ùارسی ØŒ به سرپرستی غلامØسین مصاØب ØŒ تهران ١٣٤٥Ù€١٣٧٤ Ø´ Ø› اØمدبن داود دینوری ØŒ الاخبار الطوال ØŒ چاپ کراچکوÙسکی ØŒ ١٩١٢Ø› زندگینامة علمی دانشوران ØŒ زیرنظر اØمد بیرشک ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ù€ ØŒ ذیل «بطلمیوس » (نوشتة جی . جی . تومر)Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل Ùˆ الملوک ØŒ ١٣٥٧/١٩٣٩Ø› علی بن یوس٠قÙØ·ÛŒ ØŒ تاریخ الØکماء Ùˆ هو مختصر الزوزنی المسّمی بالمتنخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الØکماء ØŒ چاپ لیپرت ØŒ همان ØŒ ترجمة Ùارسی چاپ بهین دارائی ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ Ø› مسلمه بن اØمد مجریطی ØŒ نهایة الØÚ©Ù… ØŒ چاپ ریتر١٩٣٣Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ کتاب التنبیه Ùˆ الاشرا٠، چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٤Ø› کارلو آلÙونسو نالینو، علم الÙÙ„Ú© : تاریخه عندالعرب ÙÛŒ القرون الوسطی ØŒ ( بی جا. بی تا. ) ØŒ همان ØŒ ترجمة Ùارسی : تاریخ نجوم اسلامی ØŒ ترجمة اØمد آرام ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø› اØمدبن اسØاق یعقوبی ØŒ تاریخ ØŒ چاپ هوتسما، لیدن ١٨٨٣Ø›
Ù€ Abdurrah ¤ ma  n Badawi, Fontes Graecae (sic) doctrinarum politicarum Islamicarum , ١٩٥٤, introduction; Boll, Sphaera, ١٩٠٣; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢; F. J. Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation , ١٩٥٦; EI ١ , s.v. "Almagest" (by H. Suter); EI ١ , Supplement , s.v. "Djughra  fiya  " (by J. H. Kramers); Ch. H. Haskins and D. P. Lockwood, "The Sicilian translators of the ١٢th century and the first Latin version of Ptolemy's Almagest ", Harvard Studies in Classical Philology , xxi, (١٩١٠); J. L. Heiberg, in Hermes , xlv, ١٩١٠; E. Honigmann, Die ٧ Klimata , ١٩٢٩; Klamroth, in ZDMG , ٤٢; J. H. Kramers, Geography and commerce", in The Legacy of Islam , ١٩٣١; J. M. Millؤs Vallicrosa, Assaig d'historia de les idees fصsiques i matemبtiques a la Catalunya medieval , ١٩٣١; idem, Las traducciones orientales en los manuscritos de la Biblioteca Catedral de Toledo , ١٩٤٢; F. Rosenthal, Studi... G. Levi della Vida , ١٩٥٦; J.Ruska and W. Hartner, Katalog der orientalischen und lateinischen Originalhandschriften, Abschriften und Photokopien des Instituts fدr Geschichte der Medizin und
der Naturwissenschaften in Berlin , ١٩٣٩; G. Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Florida ١٩٧٥; M. Steinschneider, Die europ. غbersetzungen a.d. Arab .; L. Thorndike, in Isis , ٥٠, ١٩٥٩, ٣٣-٥٠; idem, "Notes on some...manuscripts of the BibliothØ©que Nationale, Paris," Journal of the Warburg and Courtauld Institutes , xx (١٩٥٧), ١١٢-١٧٢; idem, "Notes upon some medieval Latin astronomical, astrological and mathematical manuscripts at the Vatican," in Isis , ٤٧ (١٩٥٦), ٣٩١-٤٠٤.
/ پلسنر ( د. اسلام ) Ø› با اصلاØات Ùˆ اضاÙاتی از گروه تاریخ علم /