دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٢٥
بَطّال ، عبدالله ØŒ جنگجوی نامدار دورة اموی Ú©Ù‡ در چندین لشکرکشی به روم شرقی شرکت داشت . لقب او به معنای دلیر Ùˆ پهلوان است ØŒ اما Ù…Ùهوم تØقیرآمیزی نیز دارد ( رجوع کنید به ابن Øوقل ØŒ ص ٨٥). دربارة او روایتی تاریخی Ùˆ کوتاه ØŒ Ùˆ روایتی شبه تاریخی Ùˆ نیز داستان عربی پر ماجرا Ùˆ عاشقانة سیرة Ø°ÛŒ الهÙمَّة والبَطّال Ùˆ داستان ترکی سید بطال پرداخته شده است .
به Ú¯Ùتة وقایعنگاران متقدم اسلامی (طبری Ùˆ یعقوبی )ØŒ پیش از ١٠٩ØŒ Ú©Ù‡ مقارن ایام خلاÙت هشام بن عبدالملک است ØŒ اثری از او دیده نمی شود. تئوÙانس ØŒ مورخ روم شرقی ØŒ Ùˆ دیونوسیوس تل مَهره ای ØŒ نویسندة وقایعنامة سریانی ØŒ Ùقط سال مرگ او را (١٢٢) ذکر کرده اند. اما در روایتی کهن در ترجمة بلعمی از تاریخ طبری ØŒ بطال یار Ùˆ همراه مَسْلَمَة بن عبدالملک در سÙر جنگی معروÙØ´ به قسطنطنیه در ٩٨ معرÙÛŒ شده است (بلعمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٠٢). به روایت تاریخ ØŒ در ١٠٩ بطال در رأس جلوداران سپاه معاویة بن هشام ØŒ گانگرا را در ایالت پاÙلاگونیا ÙØªØ Ú©Ø±Ø¯. در ١١٣ در لشکرکشی دیگری شرکت داشت Ú©Ù‡ در آن یکی از جنگجویان نامدار اموی به نام عبدالوهاب بن بÙخت کشته شد (ابن اثیر، ج ٤ØŒ ص ٢١٤). در ١١٤ یا ١١٥ØŒ در جریان تاخت Ùˆ تاز معاویة بن هشام ØŒ Øاکم Ùریگیه ØŒ در ناØیة اکروینون ØŒ بطال یکی از رهبران روم شرقی ØŒ به نام کنستانتین را شکست داد Ùˆ اسیر کرد. از این پس تا مرگ او در ١٢٢ØŒ دیگر از ÙˆÛŒ یاد نمی شود. در این سال ØŒ سپاهیان سلیمان بن هشام به چند ناØیه در آناطولی یورش بردند. دستة بطال به Ùرماندهی ملک بن شَبیب (Ø´Ùعَیب )ØŒ Øاکم مَلَطیه ØŒ در نزدیکی اکروینون ØŒ ناگهان با تهاجم امپراتور لئوی سوم Ùˆ پسرش کنستانتین روبرو شدند. بطال Ùˆ ملک بن شبیب به قتل رسیدند ( العیون ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٠٠) Ùˆ بازماندگان به سوی جنوب گریختند Ùˆ به سلیمان پیوستند. با اینهمه تاریخ مرگ بطال را در ١٢١ØŒ ١٢٣ Ùˆ یا Øتی در ١١٣ ذکر کرده اند. بر اساس گزارش بلعمی از سÙر جنگی مسلمه ØŒ بطال مأموریت یاÙت Ú©Ù‡ یکی از دروازه های شهر را ( Ú©Ù‡ با مواÙقت ملک الروم باز گذاشته بودند ) گشوده Ù†Ú¯Ù‡ دارد، تا مسلمه به تنهایی Ùˆ سوار بر اسب به شهر درآید، Ùˆ اگر Øادثه ای برایش رخ داد بطال به زور متوسل شود (ج ٢ØŒ ص ٩٠١). Øتی به روایت کتاب العیون (سدة پنجم یا ششم ) زمانی Ú©Ù‡ مسلمه به Ù…Øاصرة پایتخت روم شرقی پرداخت ØŒ بطال با او همراه بود (ج ٣ØŒ ص ٢٨ØŒ ٣٠). در این کتاب ØŒ ذیل Øوادث ١١٥ØŒ روایتی اÙسانه ای از جنگ یکتنة بطال نیز نقل شده است (ج ٣ØŒ ص ٩١). روایت عامه پسند ابن عربی ØŒ عار٠بزرگ اندلسی (متوÙÛŒ ٦٣٨)ØŒ دربارة سÙر جنگی مسلمه Ú©Ù‡ با گزارش بلعمی پیوستگی دارد، نقش بزرگی به بطال Ù…ÛŒ دهد Ùˆ او را Ùرمانده نیروهای جزیره Ùˆ شام در سپاه مسلمه Ùˆ سرکردة طلایه داران سپاه او معرÙÛŒ Ù…ÛŒ کند.
در زندگینامة Ù…Ùصلی Ú©Ù‡ اصل آن به ابن عساکر (متوÙÛŒ ٥٧١) Ù…ÛŒ رسد Ùˆ روایتی سوری است Ú©Ù‡ تاریخنگاران گوناگون از جمله ابن اثیر، سبط ابن جوزی ØŒ ابن شاکر Ú©ÙتÙبی ØŒ ابن Ùضل الله عمری Ùˆ ابن کثیر آن را کمابیش کامل نقل کرده اند، پس از اشارة کوتاهی به نقش بطال در لشکرکشی مسلمه ØŒ Øکایاتی تخیلی دربارة او آمده است .
مؤلÙان نخستین دربارة اصل Ùˆ نسب او چیزی نمی گویند، اما به روایت تاریخنگاران متأخر، او از انطاکیه (یا دمشق ) برخاسته Ùˆ از موالی بنی امیه بوده است Ø› کنیه اش گاهی ابومØمد، گاهی ÛŒØیی Ùˆ گاه ابوالØصین بوده Ùˆ پدرش Øصین یا عمرو نام داشته است . اگرچه تاریخنگاران متقدم اسلامی اهمیت چندانی به بطال نمی دهند، اما از دیرباز در روایات عامیانة داستانها Ùˆ Øکایات ØŒ دلاوریهای او در جنگها ستایش شده است .
بطال در داستان ترکی سیدبطال ØŒ Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Ù…Ø§Ø¬Ø±Ø§Ø¬ÙˆÛŒÛŒÙ‡Ø§ÛŒ اوست ØŒ به قهرمانی در دورة عباسی تغییر یاÙته است . در این داستان ØŒ او معاصر عمربن عÙبیدالله اَلاَقطَع (مقتول در ٢٤٩)ØŒ امیر مَلَطیه ØŒ شمرده شده است . در نیمة اول سدة چهارم او را از مسلمانان نامداری Ù…ÛŒ دانستند Ú©Ù‡ اهالی روم شرقی تصویرش را در کنار تصویر عمربن عبیدالله الاقطع در کلیساهایشان آویخته بودند (مسعودی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧٤).
پس از ÙØªØ Ù…Ù„Ø·ÛŒÙ‡ در ٤٩٥ØŒ به دست امیر دانشمند، ترکان بطال را به Øماسه های خود وارد کردند Ùˆ قهرمانان ملی خود را از اخلا٠بطال اÙسانه ای شمردند. در این روایت ترکی ØŒ بطال با گرÙتن نسب علوی ØŒ مرتبه ای والا یاÙته Ùˆ جعÙر نامیده شده است . تاریخنگاران ترک از این داستان Øماسی به عنوان منبع تاریخی استÙاده کرده Ùˆ غالباً اجزا Ùˆ عناصر اÙسانه را به جای Øقایق تاریخی گرÙته اند، Ùˆ Øتی برای Øوادث آن سنوات تاریخی قائل شده اند؛ Ùˆ لذا اولیا چلبی ØŒ بطال را معاصر هارون الرشید به Øساب آورده Ùˆ خلاÙت او را تا ٢٤٨ Ù€ سالی Ú©Ù‡ به زعم او هارون قسطنطنیه را Ù…Øاصره کرد Ù€ ادامه داده است . همین اشتباه زمانی در ترجمة ترکی تاریخ طبری وجود دارد Ú©Ù‡ مترجم ناشناس گزارشهایی از روایت Øماسی ترکی را وارد آن کرده است .
دو داستان عربی Ùˆ ترکی دربارة بطال ( رجوع کنید به سطور پیشین )ØŒ با وجود بستگی با هم ØŒ از یکدیگر تأثیر نگرÙته اند Ùˆ اØتمالاً هر دو از یک روایت عربی گرÙته شده اند Ú©Ù‡ اثر مکتوبی از آن در دست نیست ØŒ اما دو سند تاریخی متعلق به سدة ششم هجری وجود آن را تأیید Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به کانار، ١٩٢٦ØŒ ص ١١٦Ø› همو، ١٩٣٧ØŒ ص ١٨٦). در داستان ترکی ØŒ ترکان پس از گشودن آناطولی ØŒ روایات Øماسی Ù…ØÙ„ÛŒ را Ú©Ù‡ یادآور جنگهای اعراب Ùˆ روم شرقی بود به خود نسبت دادند و، با اÙزودن عناصر ترکی Ùˆ مایه های ایرانی ØŒ Øماسة آناطولیایی را پدید آوردند. داستان بطال نخستین نمونة این نوع آثار است Ú©Ù‡ از همان آغاز با Ù†Ùوذ عناصری از Ùرهنگ عامیانة ترک ØŒ به صورت داستانی درآمده Ú©Ù‡ در جهانی خیالی Ùˆ آکنده از دیوهای آدمخوار Ùˆ موجودات خارق العاده روی Ù…ÛŒ دهد. منظومه ای از داستان بطال نیز در دست است Ú©Ù‡ به بقائی ØŒ معاصر سلطان مصطÙای سوم (١١٧١Ù€ ١١٨٧)ØŒ منسوب است . نام بطال هنوز در بسیاری از داستانهای آناطولی ØŒ بویژه در Øکایات اولیا Ùˆ قدیسان Ùرقه های علوی Ùˆ بکتاشی Ú©Ù‡ او را یکی از پهلوانان خود به شمار آورده اند، زنده است .
منابع : ابن اثیر، الکامل ÙÛŒ التاریخ ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› ابن تغری بردی ØŒ النجوم الزاهرة ÙÛŒ ملـوک مصر والقاهـرة ØŒ قاهره ١٣٤٨Ù€ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٢ØŒ ٢٧٤ØŒ ٢٨٦Ø› ابن Øوقل ØŒ کتاب صورة الارض ØŒ چاپ کرامرس ØŒ لیدن ١٩٣٨Ù€١٩٣٩Ø› ابن شاکر کتبی ØŒ عیون التواریخ ØŒ نسخة عکسی کتابخانة ملی Ùرانسه ØŒ Ø´ ١٥٨٧ØŒ Ú¯ ١٥٢Ù¾ Ù€١٥٣ر، ١٧٧Ù¾ Ù€١٧٩ر؛ ابن عربی ØŒ Ù…Øاضرة الابرار Ùˆ مسامرة الاخیار ØŒ قاهره ١٩٠٦ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٢٣Ù€٢٣٣Ø› ابن Ùضل الله عمری ØŒ مسالک الابصار ØŒ چاپ تشنر، لایپزیگ ١٩٢٩ØŒ ص ٦٤Ù€٦٦Ø› ( ابن کثیر، البدایة والنهایة ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩٠ØŒ ج ٩ØŒ ص ٣٣١Ù€٣٣٤Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد بلعمی ØŒ تاریخنامة طبری ØŒ چاپ Ù…Øمد روشن ØŒ تهران ١٣٦٦Ø´ ) Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ تاریخ الاسلام ØŒ قاهره ١٣٦٧Ù€١٣٦٩ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٢٧ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٦Ø› همو، کتاب دÙÙˆÙŽÙ„ الاسلام ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٣٧ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٩Ø› همو، کتاب العبر ØŒ نسخة خطی کتابخانة ملی Ùرانسه ØŒ Ø´ ١٥٨٤ØŒ Ú¯ ٣٦ر؛ سبط ابن جوزی ØŒ مرآة الزمان ØŒ نسخة خطی کتابخانة ملی Ùرانسه ØŒ Ø´ ٦١٣٢ØŒ Ú¯ ١٢٦ر، ١٥٦ر، ١٦٠ر به بعد؛ سموال مغربی ØŒ اÙØام الیهود ØŒ در
M. Schreiner, Monatsschrift fدr Gesch. u. Wiss. d. Jud ., N.F. VI (١٨٩٨), ٤١٨;
عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ تاریخ الخلÙاء ØŒ قاهره ١٣٠٥ØŒ ص ٩٦Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل والملوک ØŒ چاپ دخویه ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ لیدن ١٨٧٩Ù€١٩٠١ØŒ سلسلة دوم ØŒ ص ١٥٥٩ØŒ ١٥٦١ØŒ ١٧١٦Ø› العیون والØدائق ÙÛŒ اخبارالØقائق : من خلاÙØ© الولیدبن عبدالملک الی ' خلاÙØ© المعتصم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٦٩Ù€١٨٧١ØŒ چاپ اÙست بغداد ( بی تا. ) Ø› اØمدبن یوس٠قرمانی ØŒ اخبارالدÙÙˆÙŽÙ„ ØŒ در Øاشیة ابن اثیر، الکامل ÙÛŒ التاریخ ØŒ بولاق ١٢٩٠ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢١٤Ù€ ٢١٨Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ باربیه دمینار Ùˆ پاوه دکورتل ØŒ پاریس ١٨٦١Ù€١٨٧٧Ø› اØمدبن اسØاق یعقوبی ØŒ تاریخ ØŒ چاپ هوتسما، لیدن ١٨٨٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٩٥Ø›
Tahir Alangu, "Bizans ve Tدrk Kahramanl  k Eposlar  n  n   k  ïƒ ïƒ¢ دzerine", Tدrk Dili , II (١٩٥٣), ٥٤١-٥٥٧; E. W. Brooks, "The Arabs in Asia Minor", Journ. of Hell. Stud ., XCIII (١٨٩٨), ١٩٤ ff., ١٩٨ ff.; M. Canard, "Delhemma, Sayyid Bat ¤ t ¤ a  l et `Omar al-No`ma  n", Byzantion , XII (١٩٣٧), ١٨٣-١٨٨; idem, "Les expØ¥ditions des Arabes contre Constantinople dans l'histoire et dans la lØ¥gende", JA , CCVIII (١٩٢٦), ٨٦ ff., ١٠٠ ff., ١١٦ ff.; idem, "Un personnage de Roman Arabo-Byzantin", in Actes du IIØ¥me CongrØ¥s national des sciences historiques , Algiers ١٩٣٢; Dionysius of Tell MahrØ¥, Chronique de Denys de Tell MahrØ¥ , quatriØ©me partie ed. and trans. by J. Chabot, Paris ١٨٩٥, under ١٠٤٦/٧٣٤-٥, ٢٥; EthØ¥, Die Fahrten des Sajjid BatthÛl , Leipzig ١٨٧١; F. Gabrieli, Il Califfato di Hisham , ١٩٣٥, ٨٧-٩١; H. Gregoire, "L'EpopØ¥e byzantine et ses rapports avec l'Ø¥popØ¥e turque", Bull. CL. Lettres de l'ARB , XVII (١٩٣١), ٤٦٣-٤٨١; I A , s.v. "Bat ¤ t ¤ al" (by Pertev N. Boratov); G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠, ١٥٢; A. Lombard, Constantin V , ٣٢; W. Ramsay, The historical geography of Asia Minor , ٨٧, ٣٢٢; Theophanes, A.M. ٦٢٣١, ed. de Boor, ٤١١; G. Weil, Geschichte der Chalifen , Mannheim- Stuttgart ١٨٤٦-١٨٨٢, I, ٦٣٨-٦٣٩.
/ م . کانار و ای . ملیکو٠، با اندکی تلخیص از ( د. اسلام ) /