بصیرالملک ، میرزامحمدطاهر یا طاهر مستوفی کاشانی ملقّب به بصیرالملک ، مستوفی و ادیب عهد ناصری . در ١٢٤٩ در کاشان متولد شد و چهارمین فرزند میرزا احمد ادیب شیبانی ، از فضلای آن شهر بود (شیبانی ، ص ٢٥١). کودکی و نوجوانی خود را در کاشان گذراند و بعد به تهران آمد. سپس برای ادامة تحصیل رهسپار کربلا شد و تا مرحلة اجتهاد تحصیل را ادامه داد (همانجا).

بصیرالملک پس از بازگشت به تهران ، به خدمات دولتی پرداخت و از آن پس تمام زندگی خود را در این راه گذراند. در اوایل عهد ناصری و در ١٢٨٠، به مستوفیان دفتر استیفا پیوست و مقام مستوفی یافت (بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص پانزده ؛ بامداد، ج ٢، ص ١٨٥) و گاه نیز ممیزی مالیات بعضی ولایات را بر عهده می گرفت (بصیرالملک شیبانی ، همانجا) چنانکه سالها استیفای سمنان و دامغان به عهدة او بود (بامداد، همانجا). از ١٢٩٥ به بعد، به رجال متنفذی چون امین السلطان ، مستوفی الممالک ، اقبال الدوله و بسیاری دیگر نزدیک شد (شیبانی ، همانجا؛ افشار، ص ٥٩٥) و همچنین مورد توجه شاه قرار گرفت و سالها ریاست و خزانه داری بیوت سلطنتی مانند کتابخانه ، اسلحه خانه و بلورخانه را به عهده داشت (شیبانی ، همانجا). در ١٣١٠، در امور خالصجات مباشر میرزامحمدخان اقبال الدوله وزیر خالصجات شد و در همان سال به بصیرالملک ملقب گردید (همانجا). اما صدیق الممالک شیبانی نوشته است که وی این لقب را همراه نشان تمثال همایونی در ١٣١٣ گرفته است ، و این در حالی است که زیر تصویری که در ١٣٠٦ گرفته شده لقب بصیرالملک مندرج است (بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص شانزده ).

بصیرالملک عمری را در استیفا گذراند و از مستوفیان مورد توجه شاه و مردی مذهبی و پایبند به مراسم دینی (افشار، همانجا) و در زمرة مستوفیانی بود «که در دفترخانة مبارکه خدمت مخصوص ندارد» (اعتمادالسلطنه ، ص ٣٨١). شهرت وی بیشتر مرهون فعالیتهای ادبی و تحقیقی اوست . از وی سه اثر باقی مانده است : ١) کشف الابیات مثنوی مولوی که آن را با شیوه و نظم خاصی تهیه کرده و تا آن زمان بی سابقه بوده است (شیبانی ، ص ٢٥١). این اثر به ضمیمة مثنوی در ١٢٩٩ (مشار، ج ٤، ستون ٤٠٧٢؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١٨، ص ٧) و به سرمایة محمد رحیم خان علاءالدوله منتشر شد (محبوبی اردکانی ، ص ٤٦٩) و به مثنوی علاءالدوله شهرت یافت (بامداد، همانجا؛ مشار، همانجا). در ١٣١٥، بصیرالملک همین اثر را در قطعی کوچکتر تنظیم کرد و به چاپ رسانید که به مثنوی بصیرالملک معروف شد (بامداد، همانجا)؛ ٢) کشف الا´یات فارسی و ترجمه ای از قرآن (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٨، ص ٥، ٧؛ شیبانی ، همانجا) که پس از انتشار با عنوان قرآن بصیرالملکی سالها معروف و مورد توجه و استقبال بوده است (افشار،همانجا)؛ ٣) یک دوره یادداشتهای روزانه دربارة وقایع سالهای ١٣٠١ـ١٣٠٦. نسخة اصلی آن نزد حسین ثقفی اعزاز و عکس آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران است . این اثر با عنوان روزنامة خاطرات بصیرالملک شیبانی به کوشش ایرج افشار و رسول دریاگشت در ١٣٧٤ ش در تهران به چاپ رسیده است . این یادداشتها مکمّل خاطرات اعتمادالسلطنه و حاوی اطلاعات ارزنده ای از زندگی روزمرّة مردم از جمله خورد و خوراک و نحوة وقت گذرانی و تفنن ، مناسبات خانوادگی و سطح عمومی زندگی است ؛ همچنین اطلاعاتی در باب دیوان استیفا و مستوفیان ، جغرافیای شهری ، کتابخانه و گنجینة سلطنتی دارد (شیبانی ، ص ٢٥٢ـ٢٥٦؛ افشار، ص ٥٩٥ ـ ٦١٣) که مؤلف خود شاهد این رخدادها بوده است . این خاطرات از نظر اطلاعات رجالی و سرگذشت سرشناسان و حتی مردمان ناشناخته منبع ارزشمندی است (بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص سی ـ سی و یک ).

بصیرالملک در١٣٣٠ درگذشت و در صفاییة شهر ری ، در آرامگاهی که خود احداث کرده بود، به خاک سپرده شد (شیبانی ، ص ٧٨). از دو ازدواج بصیرالملک شش پسر و یک دختر باقی ماند (همانجا). فرزندان او اغلب در دستگاه دولتی صاحب مقام و نفوذ بودند، از جمله میرزاخلیل شیبانی محاسب الوزاره ، از کارمندان عالیرتبة وزارت پست و تلگراف (همان ، ص ٩٦)؛ میرزا سعید شیبانی معدل الدوله ، معاون وزارت جنگ ، وکیل قائن و سیستان و نایب رئیس مجلس و پیشکار مالیة آذربایجان (همان ، ص ٨٥؛ بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص هفده )؛ میرزا حسین شیبانی ، معاون وزارت فوائد عامه ، که نخست لقب سهام السلطنه داشت و پس از فوت پدرش ، به لقب او، بصیرالملک خوانده شد (شیبانی ، ص ٩٠ـ٩١؛ و اشارة بزرگ امید به شرکت بصیرالملک شیبانی در مزایدة تحدید تریاک در ١٣٣٥، به «بصیرالملک پسر» است ، ص ٢٦٨)؛ میرزا منصور شیبانی ، مستوفی سمنان و دامغان و وکیل قائن و سیستان ، که لقب وی را معدل الدوله ذکر کرده اند (بامداد، همانجا؛ علوی ، ص ١١١)، حال آنکه معدل الدوله لقب فرزند دیگر بصیرالملک ، میرزا سعید است (بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، همانجا؛ مستوفی ، ج ١، ص ٢٦١، حاشیه ؛ شیبانی ، ص ٨٥). پسران دیگر او محمود محاسب الممالک معاون و کفیل وزیر پست و تلگراف (بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص هجده ) و عبدالله شیبانی ، رئیس تلگرافخانة قوچان ، بودند (شیبانی ، ص ٧٨؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٦٦٦؛ بصیرالملک شیبانی ، مقدمة افشار، ص هفده ). نیز رجوع کنید به شیبانی * ، خاندان .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، المآثر والا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٣) ایرج افشار، «خاطرات یک مستوفی »، آینده ، سال ١٢، ش ٩ـ١٠ (آذر ـ دی ١٣٦٥)؛
مهدی بامداد،

شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
ابوالحسن بزرگ امید، از ماست که برماست ، تهران ١٣٣٥ ش ؛
محمدطاهربن احمد بصیرالملک شیبانی ، روزنامة خاطرات بصیرالملک شیبانی ، چاپ ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
رحمت الله شیبانی ، خاندان شیبانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
ابوالحسن علوی ، رجال عصر مشروطیت ، چاپ حبیب یغمائی و ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ ش ؛
حسین محبوبی اردکانی ، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی بر المآثر و الا´ثار در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ٢، تهران ١٣٦٨ ش ؛
عبدالله مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ ش ؛
محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقایق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ ش .

/ افسانه منفرد /