دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٠٩
بَصبَص ، لقب کنیزی خنیاگر در قرن دوم . ابن منظور (ذیل «بصص ») این واژه را به معنای «درخشان » و فارمر (ص ٢٤٨) به معنای «دل آرام » نوشته است . بصبص در مدینه به دنیا آمد و در همانجا رشد یافت . او مدتی به کنیزی نزد یحیی بن نُفَیس ، از اشراف مدینه ، به سر برد و با هنرنماییهای خود توجه منصور (حک :١٣٦ـ ١٥٨) و مهدی عباسی (حک :١٥٨ـ ١٦٩) را جلب کرد و مهدی او را به هفده هزار دینار خرید (ابوالفرج اصفهانی ، ج ١٥، ص ٢٧ـ ٢٨،٣٠).
ابوالفرج اصفهانی گفته است که بصبص موسیقی را نزد مغنّیان طبقة اول فرا گرفت (ج ١٥، ص ٢٧)، اما از استادان او نامی به میان نیاورده است . بصبص ابیاتی از عبدالله بن مُصعَبِ شاعر به آواز می خوانده که در الاغانی آمده است . موسیقی
این ابیات از زید انصاری است که در ایقاعِ (ریتم ) هَزَج
نواخته می شده است (همان ، ج ١٥، ص ٢٩ـ٣٠). در الاغانی ابیاتی از اُحیحة بن جُلاح آورده شده که بصبص آن را بر اساس آهنگِ ساختة ابن سُرَیج * در ایقاع رَمَل اجرا کرده است
(ج ١٥، ص ٣٦). همچنین نمونه هایی از اشعار کسانی که در ستایش بصبص شعر سروده بودند، آمده است (همان ، ج ١٥، ص ٢٨، ٣٤).
منابع :
(١) ابن منظور، لسان العرب ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(٢) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، کتاب الاغانی ، ج ١٥، چاپ عبدالسلام محمدهارون ، بیروت ( بی تا. ) ؛
هنری جورج فارمر، تاریخ موسیقی خاور زمین (ایران بزرگ و سرزمینهای مجاور): تا سقوط خلافت عباسیان ، ترجمة بهزاد باشی ، تهران ١٣٦٦ ش .
/ تقی بینش /