دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٠٥
بَشیر شهاب ثانی ، از امیران خاندان شهابی (Øاکمان جبل لبنان در سده های دوازدهم Ùˆ سیزدهم / هجدهم Ùˆ نوزدهم ). بشیر در ١١٨١/١٧٦٧ØŒ در روستای غَزیر٠منطقة جبل لبنان به دنیا آمد، Ùˆ پدر Ùˆ مادرش پنهانی او را به آیین مسیØیت مارونی غسل تعمید دادند. در نوجوانی پدرش ØŒ امیرقاسم ØŒ را از دست داد Ùˆ در شانزده سالگی به دَیْرÙالقَمَر، مرکز Øکومت شهابیان ØŒ رÙت Ùˆ به خدمت خویشاوند خود، یوس٠شهابی ØŒ Ú©Ù‡ امیر آنجا بود، درآمد. امیر یوس٠که امیر٠( سابق ) شهابی را کشته بود، در ١٢٠٢/١٧٨٧ بشیر را مأمور مصادرة اموال او کرد. بشیر در این مأموریت با اَلْسÙت (بانو) شمس ØŒ همسر مقتول ØŒ آشنا شد Ùˆ با او ازدواج کرد Ùˆ بدین ترتیب برای Ùعالیت سیاسی به ثروت کاÙÛŒ دست یاÙت .
در ١٢٠٤/١٧٨٩ØŒ امیریوس٠به سبب Ùشارهای اØمد جزّارپاش * ا، پاشای ترک صیدا، ناچار به کناره گیری شد، زیرا امیرنشین شهابی ØŒ بخشی از قلمرو والی صیدا بود. در همین سال ØŒ به پیشنهاد شیخ قاسم جÙنبَلاط Ùˆ مواÙقت امیریوس٠، بشیر Ùرماندار ناØیة جبل لبنان شد. شیخ بشیر جÙنبلاط ØŒ رئیس طایÙØ© جنبلاطی ØŒ از بشیر Øمایت Ù…ÛŒ کرد، اما رقابت میان امیران شهابی Ùˆ دخالتهای اØمد جزّار پاشا، این امیرنشین را دچار آشÙتگی سیاسی کرد؛ جزّار در ١٢٠٩/١٧٩٤ØŒ گروهی از سران لبنانی را به شورش تشویق کرد Ùˆ یکی از Ùرزندان امیریوس٠را نیز به تØصیل امارت برانگیخت . از سوی دیگر، به بشیر وعده داد Ú©Ù‡ در برابر دریاÙت مبلغ هنگÙتی از او Øمایت کند. بشیر پس از راضی کردن او، به تØکیم اوضاع داخلی پرداخت . نخست ØŒ با همکاری جنبلاطها Ùˆ اَمَدها (یَزبَکیها)ØŒ رهبران نَکَد را کشت ØŒ سپس Ùرزندان امیریوس٠را کور کرد Ùˆ تØت نظر قرار داد Ùˆ Øتی آنان را از ازدواج باز داشت .
در ١٢١٤/١٧٩٩ØŒ ناپلئون به مصر لشکر کشید Ùˆ عَکّا را Ù…Øاصره کرد. او به بشیر استقلال سرزمینش را، Ú©Ù‡ به آن کشور «دÙروز» Ù…ÛŒ Ú¯Ùت ØŒ وعده داد Ùˆ ÙˆÛŒ را به پیوستن به Ùرانسویان تشویق کرد. اما اختلا٠نظر٠سران شهابی دربارة مقاومت یا تسلیم در برابر سپاه Ùرانسه ØŒ بشیر را ناگزیر به بیطرÙÛŒ کرد. پس از عقب نشینی Ùرانسویان از عکّا، اØمد جزّار، بشیر را، به سبب همکاری نکردن در جنگ ØŒ برکنار کرد Ùˆ Ùرزندان امیریوس٠را به جای او برگماشت . ناتوانی امیران جدید در پرداخت مبالغ مورد نظر اØمد جزّار، سبب شد تا بار دیگر بشیر به Øکومت جبل باز گردد.
در ١٢١٩/١٨٠٤ØŒ اØمد جزّار درگذشت Ùˆ به جای او سلیمان پاشا، والی شد. والی جدید Ùˆ کلیسا از بشیر Øمایت Ù…ÛŒ کردند، Øتی پاپ Ù¾ÛŒ Ù‡Ùتم در نامه ای از او برای سیاست ØªØ³Ø§Ù…Ø Ù…Ø°Ù‡Ø¨ÛŒØ´ تشکر کرد. او تا ١٢٤٠/١٨٢٤ دشمنان Ùˆ رقبای سیاسی خود را شکست داد Ùˆ Øاکم بلامنازع امیرنشین گردید. بشیر به یاری جنبلاطها ( رجوع کنید به جنبلاط ØŒ خاندان )ØŒ رهبران Øزب یَزبَکی را به مهاجرت به سوی وادی تَیْم ØŒ عکّا Ùˆ Øَوْران واداشت . با مرگ سلیمان پاشا (١٢٣٥/١٨١٩)ØŒ عبدالله پاشا والی صیدا شد. او نیز چون اØمد جزّار در امور داخلی امیرنشین دخالت Ù…ÛŒ کرد. بشیر نیز با تØمیل مالیاتهای گزا٠، Ù…ÛŒ کوشید تا والی جدید را خشنود سازد. سرانجام ØŒ مردم ناراضی ØŒ دست به شورشهایی زدند Ú©Ù‡ مشهورترین آنها جنبش «انطلیاس » Ùˆ «لَØÙ’ÙÙد» بود.
جنبش انطلیاس ØŒ با تشویق روØانیان مارونی ØŒ بویژه مطران استÙان ØŒ Ùˆ با همنوایی همة مارونیان ØŒ در اعتراض کلیسای مارونی به سیاست مالیاتی بشیر Ùˆ کشتن برادران «باز»، از رهبران مارونی Ùˆ قیم Ùرزندان امیریوس٠، به وجود آمد. رهبران Øزب یزبکی Ùˆ برخی از امیران شهابی نیز از این جنبش پشتیبانی کردند. رهبران مخالÙان درشهر انطلیاس گرد آمدند Ùˆ دلیل شورش خود را برای عبدالله پاشا ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù†Ø¯. او از مردم دلجویی کرد Ùˆ دستور داد Ú©Ù‡ همچون گذشته Ùقط یک مالیات پرداخت شود. اما بشیر Ú©Ù‡ نتوانست مبلغ درخواستی عبدالله پاشا را به خزانة ÙˆÛŒ واریز کند، ناگزیر از امارت کناره گرÙت . عبدالله پاشا Øسن علی Ùˆ سلمان سیداØمد را به امارت شهابیان برگزید Ùˆ ناØیة جبیل را به یزبکیها واگذار کرد. امیران جدید نیز Ú©Ù‡ نتوانستند وجوه مقرر را پرداخت کنند، از کار برکنار شدند Ùˆ بشیر، Ú©Ù‡ با متØدش شیخ بشیر جنبلاط به Øوران رÙته بود، به Øکومت بازگشت . او این بار پرداخت چهار برابر٠مبلغ پیشین را به عبدالله پاشا متعهد شد. بار دیگر مردم در روستای Ù„ÙŽØÙد در منطقة جبیل شوریدند اما بشیر با همدستی زمینداران شورش را سرکوب کرد. سپس به سبب بروز جدال میان درویش پاشا، Øاکم شام ØŒ Ùˆ عبدالله پاشا، بشیر به Øمایت از عبدالله پاشا وارد جنگ شد. باب عالی * نیز عبدالله پاشا Ùˆ بشیر ثانی را برکنار کرد Ùˆ بشیر به Ù…Øمدعلی پاشا، والی مصر، پناهنده شد.
پس از جنگ٠والیان شام Ùˆ صیدا، میان بشیر ثانی Ùˆ شیخ بشیر جنبلاط ØŒ بر سر قدرت ØŒ اختلا٠اÙتاد. Ù†Ùوذ سیاسی Ùˆ مالی شیخ بشیر جنبلاط همواره مایة نگرانی بشیر ثانی بود، Ùˆ
لذا او در ١٢٣٧/١٨٢١ØŒ به یاری پاشای مصر، به لبنان بازگشت
و برای از پای درآوردن رقیب خود (بشیر جنبلاط ) منتظر
Ùرصت شد. او Ù…ÛŒ خواست با گرÙتن اموال بشیر جنبلاط ØŒ ÙˆÛŒ
را تضعی٠کند، اما بشیر جنبلاط نیز برای جلب رضایت بشیر ثانی Ùˆ عبدالله پاشا مبلغ گزاÙÛŒ به آنان پرداخت Ú©Ù‡ البته نتیجه ای نداد. ازینرو، بشیر جنبلاط تصمیم به مقاومت گرÙت ØŒ Ùˆ مخالÙان بشیر ثانی نیز از او Øمایت کردند. بشیر ثانی ØŒ نیز از Øمایت کلیسای مارونی ØŒ Ù…Øمدعلی پاشا * ØŒ عبدالله پاشا Ùˆ مخالÙان جنبلاط برخوردار بود. میان هر دو گروه جنگی درگرÙت Ú©Ù‡
به شکست جنبلاطها Ùˆ Ùرار آنان به Øوران انجامید. با اشارة بشیر، عبداللّه پاشا از والی شام خواست تا شیخ بشیر جنبلاط Ùˆ هم پیمانش ØŒ شیخ امین عماد، را دستگیر کند. سرانجام با پیگیری او، جنبلاط Ùˆ امین عماد را در عکّا به دار آویختند (١٢٤١/١٨٢٥). بشیر ثانی خانوادة جنبلاط را از مختاره ØŒ مرکز خاندان جنبلاط ØŒ بیرون راند Ùˆ ساختمانها Ùˆ Øتی مسجدی را Ú©Ù‡ شیخ بشیر بنا نهاده بود، ویران ØŒ Ùˆ املاک آنان را تصر٠کرد. او با کودتای سیاسی به سود مارونیها، ادارة این مناطق را، Ú©Ù‡ به طور سنتی در دست مسلمانان دروزی بود، به هم پیمانان مسیØÛŒ خود واگذار کرد.
در ١٢٥٤/١٨٣٨ØŒ ابراهیم پاشا، Ùرزند Ù…Øمدعلی پاشا (تشکیل دهندة نخستین دولت مستقل زیر نظر عثمانی در مصر) با سپاهی بیست هزار Ù†Ùری به جنگ دروزیان * رÙت . مسلمانان «اقلیم البلان » Ùˆ وادی تیم نیز به Øمایت دروزیان شورش کردند. بشیر به درخواست ابراهیم پاشا پسرش ØŒ امیرخلیل ØŒ را به Ùرماندهی نیروهای مارونی به Ú©Ù…Ú© او Ùرستاد Ú©Ù‡ در نتیجه ابراهیم پاشا پیروز شد. Ú©Ù…Ú© بشیرثانی در جنگ با هموطنانش ØŒ زمینه ساز جنگهای داخلی٠مارونی Ù€ دروزی (١٢٥٦-١٢٧٧/ ١٨٤٠-١٨٦٠) شد.
در Øدود ١٢٤٧/١٨٣١ØŒ سران کشورهای اروپایی Ú©Ù‡ در لندن گرد آمده بودند، خواهان برکناری Ù…Øمدعلی پاشا از Øکومت شام شدند. دولتهای اروپایی با مخالÙان ابراهیم پاشا Ùˆ بشیر در لبنان تماس گرÙتند Ùˆ آنان را به قیام بر Øاکمیت مصر در شام برانگیختند. پایگاه اصلی این انقلاب ØŒ مخالÙان بشیر بودند. مارونیها نخست از ابراهیم پاشا Øمایت Ù…ÛŒ کردند، اما پس از تواÙÙ‚ کلیسای مارونی با پیمان انگلیس Ù€ عثمانی ØŒ بر Øاکم مصری شوریدند. سرانجام ØŒ با پیاده شدن نیروهای هم پیمان در ساØÙ„ لبنان ØŒ به Ùرماندهی انگلستان ØŒ Ùرمانده انگلیسی نزد بشیر رÙت تا ضرورت جانبداری از مواضع دولت عثمانی ØŒ Ùˆ اطاعت او از سلطان عثمانی را به او گوشزد کند. بشیر به گمان Øمایت Ùرانسه از Ù…Øمدعلی پاشا، در تصمیم گیری درنگ کرد Ùˆ هنگامی پیشنهاد آنان را پذیرÙت Ú©Ù‡ دیر شده بود. آدمیرال (دریاسالار) انگلیسی در بیروت ØŒ Ùرمان عزلش را به او ابلاغ کرد Ú©Ù‡ به موجب آن بایست به کشوری دیگر، جز Ùرانسه Ùˆ مصر Ùˆ شام ØŒ Ù…ÛŒ رÙت . او با ثروتی انبوه ØŒ به جزیرة مالت رÙت Ùˆ پس از چند ماه با اجازه انگلیسیها در آسیای صغیر ساکن شد. به این ترتیب ØŒ امارت او در امیرنشین جبل لبنان ØŒ Ú©Ù‡ بیش از نیم قرن ادامه داشت ØŒ به پایان رسید (١٢٥٦/١٨٤٠). او در ١٢٦٨/١٨٥١ درگذشت Ùˆ در کلیسای کاتولیک غَلَطه در استانبول دÙÙ† شد. در ١٣٢٦ Ø´ / ١٩٤٦ØŒ پس از استقلال لبنان ØŒ دولت جمهوری ØŒ بقایای جسد
او را به لبنان باز گرداند و در آرامگاه خانوادگیش ، بیت الدین ، به خاک سپرد.
منابع : عباس Ø§Ø¨ÙˆØµØ§Ù„Ø ØŒ التاریخ السیاسی للامارة الشهابیّة ÙÛŒ جبل لبنان : ١٦٩٧Ù€١٨٩٢ Ù… ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› سلیمان ابوعزالدین ØŒ ابراهیم باشا ÙÛŒ سوریا ØŒ بیروت ١٩٢٩Ø› رستم باز، مذاکرات رستم باز ØŒ بیروت ١٩٥٥Ø› یوس٠خطارØلو، العامیات الشعبیة ÙÛŒ لبنان ØŒ بیروت ١٩٧٩Ø› اسد رستم ØŒ بشیربین السلطان Ùˆ العزیز ØŒ ج ٢ØŒ بیروت ١٩٥٦Ø› طنوس شدیاق ØŒ اخبارالاعیان ÙÛŒ جبل لبنان ØŒ ج ٢ØŒ بیروت ١٩٧٠Ø›
ØیدراØمد شهابی ØŒ کتاب الغررالØسان ÙÛŒ تواریخ Øوادث الازمان ØŒ چاپ نعوم مغبغب ØŒ مصر ١٩٠٠Ø› بطرس صÙیر، الامیر بشیرالشهابی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› میخائیل مشاقه ØŒ الجواب علی Ø§Ù‚ØªØ±Ø§Ø Ø§Ù„Ø§Øباب ØŒ بیروت ١٩٥٦Ø› عیسی اسکندر معلو٠، تاریخ الامیر بشیرالشهابی الکبیر ØŒ زØله ١٩١٤Ø› علاوه بر اسناد موجود در
Great Britain. Public Record Office. Foreign Office Michel Chebli, Une histoire du Liban ب l'Ø¥poque des Emires (١٦٣٥-١٨٤١) , Beirut ١٩٥٥; EI ٢ , s.v "Bash   r Shiha  b II" (by A. J. Rustum);GreatBritain. Public Record Office. Foreign Office, Correspondence relative to the affairs of the Levant ١٨٣٥-١٩٢٦, London; F. Iliya Harik, Politics and changes in a traditional society: Lebanon ١٧١١-١٨٣٥, Princeton, N.J.١٩٦٨; Adil Ismail, Le Liban, documents diplomatiques et consulaires, Beirut ١٩٧٥-, vols. ١-٦.
/ عباس Ø§Ø¨ÙˆØµØ§Ù„Ø /