دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٣٧٨
بِشْر ، به محل و میدان جنگی گفته شده است که در
٧٣، میان سُلَیم و تَغْلِب ، دو قبیلة عرب ، در مشرقِ شام
رخ داد. در ١٢ خالدبن ولید نیز بر سر راهش از عراق به
شام در این محل بر بنی تغلب تاخته بود (طبری ، سلسلة اول ، ص ٢٠٦٨، ٢٠٧٢ـ٢٠٧٣). یاقوت (ج ١، ص ٦٣١) این مکان
را به صورت رشته تپه هایی وصف کرده که از عُرض در
نزدیکی تَدمُر (پالمیر) تا فرات امتداد دارند و همان جبل البِشْری کنونی اند. اما آن جنگ ، به نام نهری که در آن محل جاری
است ، جنگ رَحوب نیز خوانده شده است (همان ، ج ٢، ص ٧٦٨ـ٧٦٩).
یوم البشر، به روزهایی اطلاق شده است که در زد و خوردهای متعدد این دو قبیله جنگ به اوج خود رسیده بود. در آن زمان ، کشمکشها تا حدی خارج از دایرة رقابتهای قبیله ای میان قیس و کلب جریان داشت . آن دو از قبایل عربِ شمالی شمرده می شدند و علت ظاهری جنگ هم آن بود که بنی سُلیم به
چراگاههای تغلب در جزیره تجاوز می کردند. صلح ناپایداری که برقرار شده بود، براثر هجاهای اخطل ، شاعر تغلبی مسیحی دربار خلفای اموی در دمشق گسیخته شد، زیرا جَحّاف بن حُکَیم که رئیس قبیلة سُلیم بود، از آن اهاجی برآشفت ، سپس دستخطی مجعول فراهم کرد که او را مجازمی ساخت صدقات تغلب و بَکر راتصاحب کند و به این بهانه ، با هزار مرد جنگی از بنی سلیم به راه افتاد. تغلبیان در خیمه گاههای خود، که در ناحیة بشر قرار داشت ، غافلگیر و دستخوش کشتار بنی سُلیم شدند. اخطل را که به علت قبای چرکینش ، برده ای پنداشته بودند، رهاکردند. اما پسرش به قتل رسید. بنی سلیم به بهانة آن که تغلبیان قبلاً زنان سلیم را از دم تیغ گذرانده بودند، به قتل عام زنان تغلب نیز دست زدند.
جحّاف برای رهایی از خشم خلیفه ، عبدالملک ، ناچار شد به سرزمین روم بگریزد، اما چند سال بعد از آنجا بازگشت و چون پذیرفت که خونبهایی معادل ١٠٠ هزار درهم به تغلبیان بپردازد، صلح بر قرار شد.
منابع :
(١) ابن اثیر، کتاب الکامل ، چاپ تورنبرگ ، لیدن ١٨٥١ـ١٨٧٦، ج ٤، ص ٢٦١ـ٢٦٣؛
(٢) ابن قتیبه ، کتاب الشعر و الشعراء ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٠٠، ص ٣٠٣؛
(٣) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، الاغانی ، بولاق ١٢٨٥، ج ٩، ص ٥٧ـ٦١؛
(٤) مَعْمربن المُثَنّی ' ابوعبیدة ، نقائض جریر و الفرزدق ، ج ١، ص ٤٠١ـ٤٠٢، ٥٠٧ـ٥٠٩، ٨٩٩ـ٩٠٠؛
(٥) غیاث بن غوث اخطل ، دیوان ، چاپ صالحانی ، ١٩٠٥، ص ١٠ به بعد، ٢٨٦؛
(٦) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الرسل و الملوک ، چاپ دخویه ... ( و دیگران ) ، لیدن ١٨٧٩ـ١٩٠١؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣؛
(٨) Caetani, Chronografia Islamica , IV, ٨٦١. R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie , Paris ١٩٢٧, ٢٥٢, ٢٥٨, ٣١٤;
(٩) Lammens, Le chantre des Omiades , Paris ١٨٩٥, ١٤٠-١٤٣ (=JA, ١٨٩٤);
(١٠) Wellhausen, Das arabische Reich, ١٢٩-١٣٠ (Eng. trans., ٢٠٧-٢٠٨).
/ بازورث ( د. اسلام ) /