دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٣٦٩
بَشّار مَرغَزی ، شاعر پارسی گوی قرن چهارم . وی اهل مروِ خراسان بوده و نسبت مرغزی (=مروزی ) او به همین جهت است . جزئیات زندگی و احوال مرغزی در تذکره ها نیامده است (نفیسی ، ج ١، ص ٢٤). به نوشتة بهار (ج ١، ص ٣٧٨، حاشیه )، نام بشّار مصحّف بشگر است ؛ زیرا در جُنگی خطی به خط محمد افضل سرخوش ، پیش از قصیدة بشّار، ابتدا نام بشگر آمده و سپس شخص دیگری آن را تراشیده و به بشّار تبدیل کرده است ؛ و نیز بدان سبب که ایرانیان نام بشّار بر کسی نمی نهاده اند.
از بشّار، تنها قصیده ای در وصف انگور و رَز در دست است ، با این مطلع : «رز را خدای از قبل شادی آفرید/ شادی و خرمی رز آمد همه پدید.» این قصیده ، که گواه قدرت شاعری و فصاحت و کمال سخن سرایی اوست (نفیسی ، ج ١، ص ٢٤؛ مصفّا، ص ٧١ـ٧٤)، در ٣١ بیت در مونس الاحرار محمدبن بدرالدین جاجرمی (ج ٢، ص ٤٧٠ـ٤٧١) ضبط شده و نام شاعر در نسخه بدلِ کتاب بشگر آمده است که نظر بهار را تأیید می کند. قصیدة بشّار پس از قصیدة خمریه رودکی سروده شده است و از قصاید مشهور زبان فارسی در وصف رز و انگور به شمار می آید؛ چنانکه از متقدمان ، منوچهری دامغانی مسمطات راجع به رز و انگور و خمریاتِ خود را به همین شیوه سروده است ؛ و از متأخران ملک الشعرای بهار به روش او قصیده ای ساخته که گذشته از قدرت و ابتکار، در شکل و طرح و لفظ و وصف نیز از او تأثیر بسیار گرفته است (مصفّا، ص ٧١).
هدایت (ج ١، ص ٤٤٠) بشّار مرغزی را با بشاربن بُرد * طخارستانی ، شاعر ایرانی تازی گوی (مقتول در١٦٧) ـ که ابن خلکان (ص ٢٧١ـ٢٧٤) اشعار عربی او را در کتاب خود نقل کرده ـ به اشتباه یکی دانسته است .
منابع :
(١) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ١٩٧٧؛
(٢) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ ش ؛
(٣) محمدبن بدرالدین جاجرمی ، مونس الاحرار فی دقائق الاشعار ، با مقدمة محمد قزوینی ، چاپ میرصالح طبیبی ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٥٠ ش ؛
(٤) مظاهر مصفّا، پاسداران سخن : مجموعة اشعار از رودکی تا عصر حاضر ، ج ١، تهران ١٣٣٥ ش ؛
سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران
(٥) و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفّا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش .
/ ضیاءالدین سجادی /