دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٣٤٢
بسطامی ، عمربن محمد ، محدث ، مفسر، ادیب ، کاتب ، فقیه و مفتی شافعی بلخ در قرن ششم . نیاکان وی از اهالی بسطام بودند (سمعانی ، ج ١، ص ٣٥٢) که به بلخ مهاجرت کردند و در آنجا مقیم شدند. وی در ٤٧٥ در بلخ متولد شد و در آنجا پرورش یافت و از پدر خود و مشایخ دیگر بلخ ، مانند ابوالقاسم بن محمد خلیلی ، ابراهیم بن محمد اصفهانی ، محمدبن حسین سَمِنجانی و دیگران علم آموخت (سبکی ، ج ٧، ص ٢٤٨ـ ٢٤٩؛ ذهبی ، ج ٢٠، ص ٤٥٢؛ ابن نجّار، ج ٢٠، ص ١٠٥)؛ سپس برای تحصیلات بیشتر به شهرهای نیشابور، مرو و سمرقند رفت و نزد مشایخ آن بلاد به تحصیل علم پرداخت . در نیشابور از ابوسعدبن ابوصادق ، ابوبکر شیروی ، اسماعیل بن عبدالغافر، در مرو از محمدبن منصور سمعانی ، محمدبن محمد ماهانی ، موفق بن عبدالکریم هروی ، در سمرقند از علی بن احمدبن حسن و کسانی دیگر علم آموخت (ابن نجار، همانجا؛ اسنوی ، ج ١، ص ١٢٥ـ١٢٦). سمعانی ، مؤلّف الانساب ، زبده ترین شاگرد وی و نیز از ملازمان او بوده که با القاب امامنا و شیخنا از او یاد کرده و نوشته است که در مرو، بلخ ، بخارا، سمرقند و هرات از وی حدیث شنیده است (همانجا). ابن نجار نیز با واسطه از بسطامی حدیث شنیده است (ج ٢٠، ص ١٠٦ـ١٠٧). از جمله خصایص پسندیدة وی که مورخان بدان اشاره کرده اند این است که وی در بزرگسالی نیز از طلب علم دست برنداشته بود؛ به گزارش ابن نجار، وی در سن کهنسالی به عزم سفر حج وارد بغداد شد و در بغداد از عالمانی ، مثل محمدبن عبدالباقی انصاری و ابوالقاسم بن سمرقندی و دیگران حدیث شنید (ابن نجار، همانجا؛ قفطی ، ج ٢، ص ١٠٢). بسطامی علاوه بر تدریس تألیف نیز می کرد؛ از تألیفاتش ادب المریض والعائد، لقاطات العقول (المعقول ) ، مزالق العزله در خور ذکر است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٨؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٧٨٤؛ زرکلی ، ج ٥، ص ٦١؛ ابن عماد، ج ٤، ص ٢٠٦). منابع مختلف سال درگذشت وی را ٥٦٢ ثبت کرده اند، ولی زرکلی (همانجا) ٥٧٠ را ذکر کرده که درست نیست . به گزارش ابن عماد (همانجا) او در ٨٧ سالگی درگذشته است .
منابع :
(١) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٢) ابن نجار، ذیل تاریخ بغداد ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(٣) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ٢٠، چاپ شعیب ارنؤوط و
(٦) محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٨) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٣٨٣ ـ ١٣٨٨/ ١٩٦٤ ـ ١٩٦٨؛
(٩) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١٠) علی بن یوسف قفطی ، انباه الرواة علی انباه النحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢.
/ عبدالله کیانی فرید /