دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٦٦
بُزاعا (یا بِزاعه ) ، محلی در شمال سوریه ، در حدود چهل کیلومتری شرق حلب ، واقع در درّة حاصلخیز نهرالذهب یا وادی بُطنان * . رونق سابق بزاعه نصیب حومة غربیش ، باب البُزاعَه ، شهرک کنونی الباب ، شده است . سر سبزی باغها و رونق اقتصادی این محل توجه ابن جُبَیر را، که در ٥٨٠ در مسیر کاروان رو مَنبج به حلب در آنجا توقف داشته ، به خود جلب کرده بوده است . این محل ، که به گفتة ابن جبیر (ص ٢٢٤) حالتی نیمه شهری و نیمه روستایی داشت ، دارای قلعه ای نظامی بود که موجب قدرتمندی آن می شد. با این حال ، پس از استقرار صلیبیون در شام ، بزاعه دستخوش حملات متعددی شد که عموماً با تاراج این سرزمین همراه بود و حتی در ٥٣٢/١١٣٨ فرانکها آنجا را تصرف کردند، و در همان سال مجدداً به تصرّف ( نورالدین ) زَنگی در آمد. در کتیبه ای متعلق به ٥٦٧ که از این محل به دست آمده نام اسماعیل ، پسر نورالدین ( زنگی ) ذکر شده است . این محل بعداً در ٥٧١ به تصرف صلاح الدین ( ایّوبی ) درآمد، و در ٦٥٧ به دست مغولها افتاد. همچنین در ٥٧٠ پیروان فرقة اسماعیلیه ، که ظاهراً بر بیشتر این سرزمین تسلط داشته اند، در این محل قتل عام شده اند، و مشهد عقیل بن ابی طالب ( برادر علی بن ابی طالب علیه السّلام ) نیز در نزدیکی این محل زیارتگاه بوده است .
در عهد ممالیک ، دهکدة الباب ، که در متون قرون وسطی نام آن از بُزاعه جدا نبود، آشکارا بر بزاعه پیشی گرفت . بنای مسجدی بزرگ (ساختمان آن را باید با ساختمان مناره های بزاعه و تاذِف ، که تاریخ ٧٥٥ و ٧٥٦ بر آنها حک شده ، مربوط دانست )، و نیز ( شرح ) اقداماتی که در فاصلة ٧٧٥ـ٨٥٨ روی درهای این بنا حک شده ، از اهمیت و اعتبار این محل حکایت می کند. این شهر مرکز بیست و چهارمین ناحیة استان حلب به شمار می رفته ، و یاقوت (ج ١، ص ٤٣٧) از آن بیشتر به عنوان مرکز صدور کرباس یاد کرده است .
هنوز بقایای چندین کتیبه در روستای مجاور تاذف برجاست .
منابع :
(١) ( ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤ ) ؛
(٢) ابن شداد، الاعلاق الخطیرة فی ذکر امراء الشام و الجزیرة ، جزء ١، قسم ١: حلب ، چاپ دومینیک سوردل ، دمشق ١٩٥٦، ص ٥٧؛
(٣) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رینود و دیسلان ، پاریس ١٨٤٠، ص ٢٦٧؛
(٤) محمدبن ابی طالب دمشقی ، نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر ، چاپ مرن ، ص ١١٤، ٢٠٥؛
(٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، ج ١، ص ٦٠٣، ٨١١؛
(٦) M. van Berchem, Arabische Inschriften , in M. F. von Oppenheim, Beitra « ge zur Assyriologie , vii, Leipzig ١٩٠٩, ٥٥-٥٧ (nos. ٦٣-٧٢);
(٧) Cl. Cahen, La Syrie du Nord , Paris ١٩٤٠, index, s.v. "Ba b-Bouza a ـ a";
(٨) M. Canard, Histoire de la dynastie des Hamdanides , I, Algiers ١٩٥١, ٢١٩, ٢٢٣-٢٢٤;
(٩) R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie , Paris ١٩٢٧, esp. ٤٧٥;
(١٠) M. Gaudefroy-Demombynes, La Syrie ب l'إpoque des Mamelouks , Paris ١٩٢٣, ٩٢, ٢١٩;
(١١) G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London ١٨٩٠, ٤٠٦, ٤٢٦, ٥٤٠;
(١٢) J. Sourdel and D. Sourdel, "Notes d'إpigraphie et de topographie sur la Syrie du nord", Annales archإologiques de Syrie , III (١٩٥٣), ٩٦-١٠٢.
/ ژ. سوردل و تومین ( د.اسلام ) /