دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٦٥
بزّازی ، محمد بن محمدبن شهاب بن یوسف کَردَریِ بریقینیِ خوارزمی ، ملقب به حافظ الدین ، فقیه و اصولی حنفی قرن نهم . اصل او از کَرْدَر از توابع خوارزم است . مدتی در شبه جزیرة کریمه و نواحی بلغار اقامت کرد و سپس به دیار خویش بازگشت ، در سفر بعد به روم رفت و مقیم آنجا شد. در دوران اقامت در روم با فَناری * به بحث پرداخت و در فروع بر او برتری یافت ؛ اما در اصول مغلوب وی شد. او در اواسط رمضان ٨٢٧ در مکه از دنیا رفت (کحاله ، ج ١١، ص ٢٢٣ـ٢٢٤؛ ابن عماد، ج ٧، ص ١٨٣).
نخستین صفحة الفتاوی البزازیه
بزازی اصول و فروع را بر مبنای مذهب ابو حنیفه نزد پدر خویش آموخت (سرکیس ، ج ١، ستون ٥٥٥). شهرت اجتماعی او بیشتر به جهت فتوایی است که به کفر امیر تیمور داد (زرکلی ، ج ٧، ص ٤٥)، و همین موضوع موجب گریز او از قلمرو حکومت تیمور شد.
آثار مهم او عبارت است از: ١) الفتاوی البزازیة یا الجامع الوجیز ، که یک دوره فقه حنفی است و در ٨١٢ تألیف شده است . این کتاب مورد اعتماد علما بوده و سراج الدین بن طبیب آن را خلاصه کرده است . به گفتة الیان سرکیس (ج ١، ستون ٥٥٦) این کتاب در حاشیة الفتاوی الهندیة چاپ شده است . حاجی خلیفه به نقل از ابی السعود مفتی گفته است که با وجود این کتاب ، از نگاشتن کتاب فقهی شرم می کند (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٢٤٢)؛ عبدالحی لکنوی (ص ١٨٨) نیز به جامعیت کتاب و شمول آن بر مسائل فقهی اشاره کرده است ؛ ٢) مناقب ابی حنیفة ، معروف به المناقب الکردریة ، که همراه مناقب ابی حنیفة تألیف مُوَفَّق بن احمدِ مکّی در ١٣٢١/١٩٠٣ در هند چاپ شده است (سرکیس ، ج ١، ستون ٥٥٦)؛ ٣) شرح مختصر قُدوری در فروع فقه حنفی که اصل آن تألیف احمدبن محمد قدوری عالم حنفی قرن پنجم است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٦٣٣)؛ ٤) مناسک حج ؛ ٥) آداب القضاء .
منابع :
(١) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ ـ ١٣٥٩ ش ؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٤؛
(٦) محمدبن عبدالرحمن سخاوی ، الضّوء اللاّ مع لاهل القرن التاسع ، قاهره ( بی تا. ) ، ج ١٠، ص ٣٧؛
(٧) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیّه والمعرّبه ، قاهره ١٣٤٦/ ١٩٢٨؛
(٨) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٩) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفواید البهیّة فی تراجم الحنفیّة ، کراچی ١٣٩٣.
/ محمود مهدوی دامغانی /