بزّاز ، احمدبن عمرو ، از محدّثان قرن سوم عراق . در حدود ٢١٠ در بصره به دنیا آمد (ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٥٥٥) و در همانجا پرورش یافت . از مشایخ زمان خود، مانند هدبة بن خالد، اسماعیل بن سیف ، عبدالله بن معاویه جُمَحی ، ابراهیم بن سعید جوهری ، بشربن معاذ و بسیاری دیگر، حدیث شنید که ذهبی نام همة آنها را ضبط کرده است (همانجا؛ خطیب بغدادی ، ج ٥، ص ٩٤ـ٩٥؛ سمعانی ، ج ١، ص ٣٣٦؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٢٠٩؛ ذهبی ، ١٣٨٨، ج ٢، ص ٦٥٤). سپس به عنوان محدّثی که مشایخ پر شماری را درک کرده به نشر شنیده های خود پرداخت . بزّار شاگردان و راویان بسیاری داشته که علاوه بر اهالی بصره ، رجال بغداد و اصفهان و شام و مکّه را دربر می گرفته است . ابوسعید نقاش یک بار که املای حدیث می کرده است مستند او در روایتش بیست نفر از راویان بزّار بوده اند (ذهبی ، ١٤٠٣ ج ١٣، ص ٥٥٥). او برای نشر حدیث به اصفهان ، بغداد، مکه ، مصر و شام سفر کرد (همان ، ج ١٣، ص ٥٥٦؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٢٠٩) و دوبار به اصفهان رفت که سفر دوم او در ٢٨٦ بوده است (ابونعیم ، ج ١، ص ١٠٤). از رجال اصفهان ، ابوالشیخ اصفهانی ، ابواحمد عسّال ، و ابوالقاسم طبرانی از او روایت کرده اند (ابن حجرعسقلانی ، ج ١، ص ٢٣٨). از رجال بغداد کسانی چون ابن قانع ، ابن سالم ، ابن نجیح راوی وی بوده اند (خطیب بغدادی ، ج ٥، ص ٩٥؛ ابن حجرعسقلانی ، همانجا). از رجال مصر، ابوبکربن مهندس ، محمدبن ایوب صموت و حسن بن رشیق از وی روایت کرده اند (ابن حجرعسقلانی ، همانجا). عده ای در حالی که بر وثاقت اوصحّه گذاشته اند او را به سبب سهل انگاری در اسناد و نقل متون نکوهیده اند. یکی از انتقادها بر او این بوده است که با تکیه بر حافظه و بدون مراجعه به کتاب ، حدیث می گفته است . حاکم نیشابوری ، دارقطنی و نسائی از منتقدان او بوده اند (خطیب بغدادی ، همانجا؛ ذهبی ،١٤٠٣، همانجا؛ سمعانی ، همانجا). در منابع متأخر شیعه نیز از بَزّار نام برده شده است . محدث قمی او را از محدّثان عامّة صاحب مُسند خوانده و گفته است که وی را در زهد و تقوا همانند احمد حنبل شمرده اند (قمی ، ١٣٥٨، ج ٢، ص ٧٠؛
همو،١٣٦٣ ش ، ص ١٢٠).

بزّار دو مسند یکی بزرگ به نام البحر الزاخر و دیگری کوچک تألیف کرده و شرحی نیز بر مُوَّطأ مالک نوشته است (زرکلی ، ج ١، ص ١٨٩؛
کحّاله ، ج ٢، ص ٣٦؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٥٤؛
طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ١٥؛
صفدی ، ج ٧، ص ٢٦٨). ابن حجر عسقلانی بر پایة مسند او کتاب زوائد مسندالبزّار را که اضافات این مسند نسبت به صحاح ستّه و مسند احمدبن حنبل است ، تلخیص کرده است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٦٨٢). وفات بزار در ٢٩٢ در مکه روی داد.

منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٣) احمدبن عبدالله ابونعیم ، کتاب ذکر اخبار اصبهان ، لیدن ١٩٣١ـ١٩٣٤؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، أو، مدینة السّلام ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٧) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٣، چاپ شعیب أرنوؤط و علی ابوزید، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٨) همو، کتاب تذکرة الحفّاظ ، حیدرآباد ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٠) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١١) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٧، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٢) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، کتاب مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، ج ٢، حیدرآباد دکن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(١٣) عباس قمی ، کتاب الکنی والالقاب ، صیدا ١٣٥٨؛
(١٤) همو، هدیة الاحباب فی ذکر المعروف بالکنی والالقاب والانساب ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٥) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦).

/ عبدالله کیانی فرید /