بکری ، مصطفی بن کمال الدین بن علی صِدّیقی حنفی ، ملقب به قطب الدین و مُکنّی ' به ابوالمواهب ، بنیانگذار فرقة بکریّه در طریقت خلوتیّه . جدش بدرالدین بکری (متوفی ١٠٦٢) از خاندان مشهور بکریه * است .

وی در ذیقعدة ١٠٩٩ در دمشق به دنیا آمد، در کودکی یتیم شد و عمویش سرپرستی او را به عهده گرفت . استادان او در فقه و تصوّف عبارت بودند از: عبدالغنی بن اسماعیل نابلُسی (متوفی ١١٤٣)؛ شیخ ابوالمواهب محمد حنبلی (متوفی ١١٢٦)؛ محمدبن بَدیری دِمیاطیِ مشهور به ابن میّت (متوفی ١١٤٠). او در سفری که به بیت المقدس کرد، وارد طریقت خلوتیه شد و پس از مرگ مرشدش ، عبداللطیف بن حسام الدین حلبی خلوتی (متوفی ١١٢١)، جانشین او گردید (بغدادی ،ج ٦، ستون ٤٤٦؛ مرادی ، ج ٤، ص ١٩٠ـ١٩١؛ سرکیس ، ج ١، ص ٥٨٢؛ د. ا. د. ترک ، ذیل «بکری ، قطب الدین »). بکری در بیت المقدس کتاب دعایی به نام اَلفَتحُ القُدسی و الکَشفُ الاِنسی نوشت که مریدانش آن را در پایان شب می خواندند.وی از شیخ حسن بن علی قره باش فتوا گرفت که خواندن این دعا بدعت نیست (مبارک ، ج ٣، ص ٤٣٥؛ مرادی ، ج ٤، ص ١٩١.

بکری چندین بار به بیت المقدس سفر کرد و گزارشی دربارة یکی از سفرهایش به نام الخَمْرَةُ المَحسیِةُ (الحَسیة ) فی الرَحلَةِ القُدْسیة نوشت . همچنین برای تبلیغ طریقت خلوتیه ، به مصر و شام و حلب و بغداد و قسطنطنیه و حجاز سفر کرد. سرانجام ، در ١٨ ربیع الثانی ١١٦٢ در قاهره در گذشت . مقبره اش در قُرافة الکبری ، خارج شهر قاهره ، زیارتگاه است (زرکلی ، ج ٧، ص ٢٣٩؛ نبهانی ، ج ٢، ص ٤٧٤؛ مبارک ، همانجا؛ جبرتی ، ج ١، ص ٢٤٦؛ مرادی ، ج ٤، ص ١٩٧؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل واژه ).

پس از او، محمدبن سالم حَفناویِ شافعیِ خلوتی (متوفی ١١٨١)، مؤسس طریقة حَفنیه (الحَفناوی )، یکی از چهار فرقة خلوتیه ، جانشین وی شد (مبارک ، ج ٣، ص ٤٣٧؛ جبرتی ، ج ١، ص ٢٤٧؛ نبهانی ، ج ٢، ص ٤٧٣(.

فرزند بکری ، ابوالفتوح محمد (١١٤٣ـ١١٩٦) صوفی ، شاعر و نویسنده ، کتابی به نام تَلخیصات البکریة فی ترجمة خلاصة البکریة در شرح حال پدرش نوشته است (مرادی ، ج ٤، ص ١٤، ١٩٥ـ١٩٦؛ بغدادی ، ج ٦، ستون ٣٤٣).

به بکری میان دویست تا ٢٢٢ اثر نسبت داده اند که بسیاری از آنها گم شده است . در میان آثار او دوازده سفرنامه ، دوازده سخنرانی ، هفت دیوان و نُه قصیده در تصوف و طریقت وجود دارد (جبرتی ، ج ١، ص ٢٤٦؛ نبهانی ، ج ٢، ص ٤٧٧؛ مرادی ، ج ٤، ص ١٩٥). از جمله آثار اوست : الذخیرة الماحیة لِلا´ثام فی الصلاة علی خَیر الاَنام فی سائر الایام (مصر ١٣١٩؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٥٨٣)؛ المَوردِ العَذب لِذَوی الورود فی کشف معنی وحدة الوجود (دارالکتب الظاهریة ، ج ٢، ص ٨٢٥، نسخة خطی ش ٤٣٩٨)؛ الصلاة الهامِعة بمحبة الخُلفاء ، دربارة فضایل خلفای راشدین (بولاق ١٣٠٤، ١٣١٠؛ سرکیس ، همانجا)؛ بُلْغَةُ المُرید ، قصیده ای در تصوف (دارالکتب الظاهریة ، ج ١، ص ١٩٤، نسخة خطی ، ش ٦٩١٦)؛ فوائد الفَرائد فی ضابط العقائد ، منظومه ای در عقاید با شرح احمد دردیر (بولاق ١٣١٤؛ سرکیس ، همانجا).

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) عبدالرحمان بن حسن جبرتی ، تاریخ عجایب الا´ثار فی التراجم و الاخبار ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، التصوف ، چاپ محمد ریاض مالح ، دمشق ١٣٩٨ـ١٤٠٣/ ١٩٧٨ـ١٩٨٣؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨؛
علی باشا مبارک ، الخطط

(٦) التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة ، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨٣؛
(٧) محمد خلیل بن علی مرادی ، سلک الدُّرَر فی اعیان القرن الثانی عشر ، بولاق ١٢٩١ـ١٣٠١، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
(٨) یوسف بن اسماعیل نبهانی ، جامع کرامات الاولیاء ، چاپ ابراهیم عطوه عوض ، بیروت ١٤١١/ ١٩٩١؛

(٩) EI ٢ , s.v. "Bakr ¦  , Mus ¤ ta ¤ fa ¦ " (by C. Brockelmann);
(١٠) TDVIA , s.v. "Bekrر, Kutbدddin" (by Ali I hsan Yurd).

/ پروانه عروج نیا /