دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٩٣
بَقَری ، شمس الدین ابوالاکرام محمدبن قاسم بن اسماعیل البقری (متوفی ١١١١)، شیخ القُرّاءِ جامع ازهر و فقیه شافعی . در ( ١٠١٨ در ) قریة دارالبقر مصر زاده شد و در قاهره تحصیل کرد و از محضر علمای برجستة زمان خود بهره برد. قرائت را نزد عبدالرحمان یمنی ، حدیث را نزد بابِلی ، نورالدین حلبی ( متوفی ١٠٤٤، صاحب السیرة الحلبیّة ( انسان العیون فی سیرة الامین المأمون ) ) و برهان الدین لَقانی ( متوفی ١٠٤١ ) ، فقه را نزد احمدبن سلامة مَزّاحی ( متوفی ١٠٧٥؛ استاد بزرگ قرائت در قاهره و علی بن یحیی زیّادی (متوفی ١٠٢٤) و محمدبن احمد شَوْبَری (متوفی ١٠٦٩) ) و تصوف را از عموی خود، موسی بن اسماعیل بقری فرا گرفت .
در فقه شافعی تَبحّر یافت و با وجود این ، آثارش گواه بر این است که قلمرو اختصاصی او علوم قرآنی و قرائت بوده ، و بویژه ، در قرائت کسان بسیاری از دانش او بهره جسته اند ( به گفتة عبدالرحمان جَبَرتی (ج ١، ص ١١٦)، بیشتر دانشمندان مصر یا شاگرد او بوده اند یا شاگردِ شاگردان او)
مهمترین آثار او عبارت اند از: القواعد المُقررة فی الفوائد المُحَرّرة ، در شیوة قرائت ائمة قرائت و قواعد آن ؛ غُنیة الطالبین و مُنیة الراغبین در تجوید ـ این کتاب به مقدمة البقری نیز شهرت دارد؛ حاشیة علی رسالة فی التّجوید و الرّسم و مخارج الحروف ـ حاشیه ای است بر رساله ای در تجوید؛ العمدة السنیّه ، حاوی قواعدی دربارة «ن » ساکن ، تنوین ، مدّ، قصر و غیره ؛ فتح الکبیرالمتعال ، در توضیح مشکلات بعض آیات . آثار دیگر او فوائد فی الوقف و الابتداء ؛ رسالة فی تجوید القرآن الکریم ، شرح مقدمة الاجرومیه و همچنین یک قصیده است (برای نسخه های خطی آثار بقری ، به استثنای شرح مقدمة الاجرومیه و فتح الکبیرالمتعال رجوع کنید به بروکلمان ، ج ٢، ص ٤٢٩، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٥٤؛ دارالکتب الظاهریة ، ج ١، ص ٢٢٤ـ ٢٢٥، ٤٣٦ـ٤٣٩؛ الفهرست الشامل ...، ج ٢، ص ٤٢٧ـ٤٣٣).
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٤، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠، ج ٢، ستون ١٤٩؛
همو،
(٢) هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠، ج ٢، ستون ٣٠٧، عبدالرحمن بن حسن جَبَرتی ، تاریخ عجائب الا´ثار فی التراجم والاخبار ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، علوم القرآن الکریم ، چاپ صلاح محمدخیمی ، ج ١، دمشق ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦، ج ١، ص ٢٨، ج ٣، ص ١٠٨، ج ٤، ص ٢٥١، ج ٥، ص ٣٢، ج ٦، ص ١١، ج ٧، ص ٧؛
(٥) الفهرست الشامل للتراث العربیّة الاسلامیة المخطوط : علوم القرآن ، مخطوطات التجوید ، عمان ١٤٠٦/١٩٨٦، ج ٢، ص ٤٢٧ـ٤٣٣؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ،ج ١١، ص ١٣٦؛
(٧) محمدخلیل بن علی مرادی ، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر ، بولاق ١٢٩١ـ١٣٠١، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ، ج ٤، ص ١٢١ـ١٢٢؛
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢.
/ کمال عتیق ( د. ا. د. ترک ) /