بقره ، نام دومین سورة قرآن بنابر ترتیب «مُصحف امام » ( رجوع کنید به قرآن * ). این سوره ، از نظر ترتیب زمانِ نزول ، هشتاد و ششم یا هشتاد و هفتم و، بنابر نظر بیشتر راویان و محققان ، اولین سورة مدنی است . به ادعای ابن حجر، در این باب اتفاق نظر هست (ج ٨، ص ١٣٠)، ولی دربارة اولین سورة مدنی اقوال دیگری نیز نقل شده است (سیوطی ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٩٦). بقره با ٢٨٦ (یا ٢٨٥ و یا ٢٨٧) آیه و ٢٢١ ، ٦ کلمه و ٥٠٠ ، ٢٥ حرف ، در میان هفت سورة بلند قرآن (السَّبعُ * الطُّوَلْ) ازهمه بلندتر است و، بنابر روایات و بعضی قراین ، در مدت ده سال هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به مناسبتهای مختلف نازل شده است ؛ مثلاً، در آیات ١٩٠ تا ١٩٤، قتال در حریم کعبه عندالضّروره مجاز شمرده شده است و به روایت سیوطی (١٤٠٢، ص ٣٥) این حکم پس از صلح حدیبیّه در سال ششم هجرت اعلان شده است . آیة ١٨٢ این سوره ،که امر به روزه می کند، ظاهراً در رمضان سال دوم هجرت وآیة ٢٨١ آن ، طبق روایات ، در حجّة الوداع در منی ' نازل

شده است . همچنین سیوطی دو آیة ١٠٩ و ٢٧٢ را غیرمدنی می داند (١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٥٦؛ و نیز رجوع کنید به معرفت ، ج ١، ص ١٩٢). با اینهمه ، تعیین قطعی ترتیب نزول آیات سوره میسر نیست . بلندترین آیة قرآن (آیة دَین ) نیز در همین سوره (آیة ٢٨٢) است (قرطبی ، ج ٣، ص ٣٧٧). طبق برخی روایات ، محل قرار گرفتن آیة ٢٨١ این سوره را که آخرین آیة نازل شده بر رسول اکرم بوده است ، شخص پیامبر به ارشاد جبرئیل تعیین کردند (رامیار، ص ٢٦٠، به نقل از مقدمتان فی علوم القرآن ؛ طبرسی ، ج ١، ص ٦٧٦(.

وجه اطلاق نام بقره بر این سوره ، داستانی از قوم بنی اسرائیل در این سوره است (آیات ٦٦ تا ٧٠) که ، برای یافتن قاتلی نامعلوم ، مأمور به کشتن گاوی شدند. این داستان در قرآن به منزلة نمونه ای از بهانه جوییها و ایرادگیریهای پیروان حضرت موسی علیه السلام آمده است . امر به کشتن گاو بدون اشاره به اصل داستان ، به صورت قانون کلی برای یافتن قاتل نامعلوم در برخی از حالات ، در تورات (سفر تثنیه ، باب ٢١:١ـ٩) بیان شده است . از منقولات تاریخی و احادیث چنین بر می آید که نام بقره در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به کار می رفته است و خود آن حضرت نیز آن را به کار می برده اند؛ مثلاً، در روایتی که شیخ صدوق با ذکر سند از جابربن عبدالله انصاری و او از پیامبر نقل می کند، سورة حمد و بخش آخر سورة بقره (آیه های ٢٨٥ تا ٢٨٦) دو گنج عرشی است که خدا به پیامبر اسلام و امّت او ارزانی داشته است (ابن بابویه ، ص ٥٠ـ٥١). در غزوة حُنین ، هنگامی که خطر شکست برای مسلمانان پیش آمد، ندای «یا اصحاب سورة البقرة »، که عباس * بن عبدالمطّلب به دستور رسول اکرم سر داده بود، روحیة آنان را تقویت کرد و مشرکان شکست خوردند (ابن سعد، ج ٢، ص ١٥١). در زبان ائمه علیهم السلام اصحاب و تابعین نیز همین نام تداول داشته است (مثلاً در این روایات امام صادق علیه السلام : هر کس بقره و آل عمران را بخواند...، مجلسی ، ج ٨٩، ص ٢٦٥ به نقل از ثواب الاعمال صدوق ). اسامی «سنام القرآن » و «فسطاط القرآن » و «سورة الفردوس » نیز برای این سوره ذکر شده است (سیوطی ، ١٣٦٣، ج ١، ص ١٩١).

سورة بقره مطالب مختلفی در بر دارد؛ از جمله ذکرصفات مؤمنان و کافران و منافقان ، داستان آفرینش آدم

و هبوط او به زمین ، گرفتار آمدن قوم یهود به خشم خداوندو علل آن ، تغییر یافتن قبله از بیت المقدس به مکه در سال دوم هجرت ، احکام نماز و روزه و زکات و جهاد، قدر و ارزش انفاق خالصانه ، تحریم قتل و شرب خمر و قمار و زنا و ربا، مسائل نکاح ، احکام و توصیه های لازم در تجارت و وصیّت و سایر کارهای مالی و بیان بعضی دیدگاههای اعتقادی اسلامی . در یک حدیث نبوی ، سوره های بقره و آل عمران زَهرَاوان (تثنیة زهراء» به معنای درخشنده ) نامیده شده اند که ظاهراً به جهت کثرت احکام و معارف الهی در آنهاست (ابن منظور؛ ابن اثیر، ذیل «زهر»). همچنین به دلیل طولانی بودن سوره و نزول تدریجی آیات آن و مدون نبودن آنها بر اساس زمان نزول ، چند آیة آن ناسخ یا مخصّص و مبیّن آیات دیگر همین سوره اند؛ مانندآیة ٢٣٤ که ناسخ آیة ٢٤٠ است . میان آیات این سوره باآیات سایر سوره ها نیز رابطة نسخ و تخصیص و غیر آن وجود دارد (معرفت ، ج ٢، ص ٢٩٩ـ٣٠٠، ٣١٢ـ٣٢٢؛ نیز رجوع کنید به نسخ در قرآن ).

در اهمیت فراگیری و قرائت و حفظ سورة بقره و نیز اهتمام صحابه و دانشمندان دینی به آن مطالب گوناگونی نقل شده است ، از جمله آنکه رسول اکرم فرمود: سورة بقره و آل عمران را فرا گیرید که اخذ آن دو سبب برکت و وانهادن آنها موجب حسرت خواهد شد (ابن کثیر، ج ١، ص ٣٣؛ آلوسی ، ج ١، ص ٩٨؛ مجلسی ، ج ٨٩، ص ٢٦٧ـ٢٦٨ به نقل از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام ). نیز فرمود: هفت سورة بلند به جای تورات به من داده شده است (رامیار، ص ٥٩٤، همراه با معرفی منابع اصلی حدیث ) و هر کس آنها را فراگیرد دانشمند (حِبر) است (ابن کثیر، ج ١، ص ٣٣ـ٣٤). بنابر بعضی روایات ، آن حضرت گاهی در نماز شب خود سورة بقره و آل عمران را با تأمل و درنگ قرائت می کرد و، به گفتة حُذیفة * بن یمان ، هر گاه به آیة تسبیح می رسید، خدا را تسبیح می کرد و چون به آیة تعویذ می رسید به خدا پناه می جست (رامیار، ص ٢٢٣). قرطبی از ابن عربی نقل کرده است که ، به گفتة یکی از مشایخ او، سورة بقره شامل هزار امر و هزار نهی و هزار حکم و هزار خبر است ، (قرطبی ، ج ١، ص ١٥٢) که گویا «هزار» تنها بر کثرت دلالت می کند. ظاهراً، به دلیل احتوای سوره بر مطالب متنوع و نیز طولانی بودن آن ، به فراگیری و حفظ آن بسیار توجه می شده است و حتی برخی از صحابه برای رسیدن به این مقصود بیش از ده سال وقت صرف کرده اند. انس بن مالک گفته است : کسی که سورة بقره و آل عمران را می دانست ، نزد ما بزرگ بود (ابن حنبل ، ج ٣، ص ١٢٠). مشهورترین آیة این سوره ، آیة الکرسی * است که در فضیلت و اهمیت آن روایات بسیار نقل شده است (قرطبی ، ج ٣، ص ٢٦٨ـ٢٧٨).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن و کتاب مقدس . عهد عتیق ؛
(٢) محمودبن عبدالله آلوسی ، روح المعانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
ابن اثیر، النّهایة فی

(٣) غریب الحدیث و الاثر ، چاپ طاهراحمد زاوی و محمودمحمد طناحی ، قاهره ١٣٨٣ـ ١٣٨٥/١٩٦٣ـ ١٩٦٥؛
(٤) ابن بابویه ، معانی الاخبار ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦١ ش ؛
(٥) ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری بشرح صحیح بخاری ، چاپ عبدالرحمن محمد، بیروت ١٤٠٢؛
(٦) ابن حنبل ، مسند الامام احمدبن حنبل ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) ابن سعد، الطّبقات الکبری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٨) ابن کثیر، تفسیر قرآن العظیم ، قاهره ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٩) ابن منظور، لسان العرب ، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٠) محمود رامیار، تاریخ قرآن ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، مصر ١٣٦٣ ه ش ؛
(١٢) همو، لباب النّقول فی اسباب النّزول ، تونس ١٤٠٢/١٩٨١؛
(١٣) فضل بن حسن طبرسی ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضل الله یزدی طباطبائی ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١٤) محمد جمال الدین قاسمی ، محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج ١-٢ و ج ٣-٤، قم ١٣٦٤؛
(١٥) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٦) محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم ١٣٩٦ـ١٣٩٧.

/ گروه معارف و کلام /