بقراط (به یونانی هیپوکراتِس ) ، نامدارترین پزشک روزگار باستان . در حدود ٤٦٠ پیش از میلاد در جزیرة خیوس به دنیا آمد و در حدود ٣٧٥ در لاریسا (در ایالت تِسالی ) درگذشت . وی از دودمان آسکلبیادس (اسقلبیاذس ) برخاست ، که خاندان محلی قدیمی از پزشکان بود و چندین تن از ایشان هیپوکراتس نام داشتند. از همان روزگار باستان بقراط پزشکی نمونه و والامقام دانسته می شد. وی این حیثیت و اعتبار را در وهلة نخست مدیونِ جالینوس * است که نهضت «احیای طب بقراطی » را که در قرن دوم میلادی آغاز یافته بود، به اوج خود رسانید و بدینسان تصویری ثابت و قطعی از بقراط برای آیندگان پدید آورد، چنانکه هم در کشورهای اسلامی و هم در اروپا بقراط مظهر «پزشک راستین » گردید. لذا جای شگفتی است که کمتر نوشته ای از تألیفات متعدد منسوب به وی را می توان بیقین از خود او دانست . حجم این «مجموعة آثار بقراطی » بسته به ترتیب موضوعات ، متفاوت است ، ولی دست کم شامل شصت نوشته است . هیپوکراتِس در میان مسلمانان بسیار معروف بود و نامش به شکل بُقراط و نیز اِبُقراط و اَبُقراط (با اسقاط هجای پایانی یونانی ، همچون سُقراط از سُکراتِس و دیمُقراط از دِمُکریتس ) درآمده است .

اطلاعات مربوط به زندگی و احوال بقراط در تألیفات مسلمانان کم نیست . مشروحترین اطلاع در عیون الاَنباء ابن ابی اُصَیبعة (ج ١، ص ٢٤ـ٣٣، ج ٢، ص ١٦ـ١٧) یافت می شود، که پدرش ایراقلیدِس (هراکلئیدس ) و پدربزرگش بقراط را معلمان او ذکر کرده است . منابع قدیم ، گذشته ازپدر بقراط ، کسان دیگری را هم جزو معلمان او آورده اند، مانند هِردیکس سلومبریایی (پائولی ، ج ٨، ص ٩٧٨ وبعد). گفته اند که وی ٩٥ سال عمر کرد. همانا اطلاعات تذکره نویسان عرب دربارة او غالباً گمراه کننده است ؛
مثلاً به گفتة ابن ابی اصیبعة (ج ١، ص ٢٤، ج ٢، ص ٢٢ـ٢٣) وی در رودِس ، کنیدُس و خیوس آموزش یافت ، ولی به نوشتة قفطی (ص ٩٠ـ ٩١) وی چندی در فیروها (یعنی Bإroia = حَلَب ، ولی در متن مطابق با شهر حِمْص دانسته شده است ؛
نیز رجوع کنید به ابن عِبری ، ص ٨٥) و دمشق اقامت کرد. غرض از این دو خبر شاید تنها این باشد که بقراط بسیار سفر کرد ــ موضوعی که در روزگار باستان نیز می دانستند. از سوی دیگر می توان چنین انگاشت که مسلمانان اطلاعات پراکنده ای دربارة زندگی بقراط حفظ کرده اند که در جای دیگر یافت نمی شود. تذکره نویسان مسلمان درست دریافتند که «مجموعة آثار بقراطی » متعلق به یک مؤلف واحد نیست و چندین پزشک به این نام بوده اند: ثابت بن قُرَّه چهار تن از «بَقارِطَة » یا «بُقراطون » (یعنی در واقع «آل بقراط ») را ذکر می کند، که نخستین آنان (فی الواقع دومینِ آنان ) احتمالاً همین بقراط نامدار بوده است (ابن ندیم ، ص ٢٩٣ و بعد؛
قفطی ، ص ١٠٠). عربها با این گزارشِ نامستند جالینوس نیز آشنا بودند که بقراط دعوتِ پُر سود اردشیر اول (دراز دست ) برای آمدن به دربار ایران را رد کرد (باخمان ، ص ٢٠ و بعد). بارها شفقت او و اهتمام وی به درمان بیماران را ستوده اند. نیز گفته اند که وی نخستین کسی بود که بیمارستان تأسیس کرد (ابن ابی اصیبعة ، ج ١، ص ٢٧، ج ٢، ص ١ـ٢). البته مسلمانان با «سوگندنامة بقراط » نیز آشنا بودند، ولی طبیعتاً با اندک تفاوتی در صورت آن .

این سوگندنامه را در ابن ابی اصیبعة (ج ١، ص ٢٥ و بعد) می توان یافت و ف . رُزنتال آن را در > بازماندة دوران باستان در عالم اسلام < (زوریخ ١٩٦٥، ص ٢٥٠ـ٢٥٢) ترجمه کرده است . بقراط را نه فقط به عنوان طبیب کبیر بلکه به عنوان استاد کیمیا، سِحر و احکام نجوم هم تحسین می کردند (اولمان ، ١٩٧٢، ص ١٥٥، ٢٨٨ـ٢٨٩، ٣٨٩)، و اطلاق نام او به رساله ای در سحر و جادوگری دوران یونانی مآبی که ( در میان مسلمانان به غایة الحکیم و در میان اروپاییان ) به پیکاتریکس (محرّفِ بِقْراطیس ) مشهور شده ناشی از همین تبحر مفروض اوست .

نمی توان گفت تا چه اندازه مجموعة عربی نوشته های بقراطی منطبق با مجموعة یونانی است . اگر رسالة گمشدة جالینوس ،    ¨    ¨           ¨   x     '    ¨   ©      ¨         ©     ، که اسحاق بن حُنین تحت عنوانِ کتاب فی کتب بقراط الصحیحة و غیر الصحیحة ترجمه کرده بود (برگشترسر ، ١٩٢٥، ش ١٠٤) به دست ما رسیده بود، احتمالاً اطلاع دقیقتری در این خصوص می داشتیم . چند فهرست بلند وکوتاه از نوشته های بقراط می شناسیم . آن که اول از همه شایان ذکر است گزارش اجمالی ارزشمندی است که یعقوبیِ مورّخ (ج ١، ص ١٠٧ـ١٢٩) در حدود ٢٥٩/٩٧٢ از این ده اثر فراهم کرده است : کتاب الفصول (          )، کتاب البُلدان والمیاه و الاَهویة (    ¨      ¨       ¨   ©     )، کتاب ماء الشَعیر (    ¨      ©     )، کتاب تَقدِمة المَعرِفة (  ¨  x          )، کتاب الجَنین (   ¨   ¨   ¨  .         ¨            )، کتاب الاَرکان (یا کتاب طبیعة الانسان ) (     ¨   ©        ¨     ¨  )، کتاب الغِذاء (       ©     )، کتاب الاَسابیع ( ©        ¨      ©  )، کتاب اَوجاع النِساء (    x      ؛
مع ذلک ، رجوع کنید به اولمان ، ١٩٧٧، ص ٢٤٥ـ٢٦٢)، کتاب اَبیذیمیا (   ¨        ).

این گزارش یعقوبی از این لحاظ ارزش ویژه ای دارد که وی خلاصة کمابیش مفصّلی از مطالب شش عنوان از آنها را ذکر کرده است به طوری که می توان این آثار را از طریق مقایسه با متنهای محفوظ مانده با اطمینان بازشناخت ( رجوع کنید به کلامروت ، ص ١٨٩ـ ٢٠٣).

ابن ندیم (ص ٢٨٨) مجموعة دیگری شامل ده کتاب که جالینوس بر همة آنها شرح نوشته ، با ذکر نام مترجمان ، آورده است . بخشی از این ده کتاب با آثاری که پیش از این ذکر شد منطبق است ، ولی به جای کتاب ماء الشعیر ، کتاب الجنین ، کتاب الغذاء ، کتاب الاَسابیع و کتاب اوجاع النساء در اینجا این عنوانها را داریم : کتاب العَهد (   x   )، کتاب الامراض الحادّة (   ¨   ©     ¨     ©     )، کتاب الکَسر (     ©  ©     )، کتاب الاخلاط (     x ©  p   )، و کتاب قاطاطیون (یعنی : کاطْیَطْریون ) (        ©     ). ابن عبری (ص ٣٥) نُه نوشتة بقراطی را ذکر می کند که همة آنها در دو فهرست یاد شده یافت می شود، به اضافة کتاب شِجاج الرأس (    ¨           x  ©     ©     ).

رده بندی ابن ابی اصیبعة (ج ١، ص ٣١ـ٣٣) بسیار مفصّلتر از همه است ، شامل حدود ٦١ عنوان ، و لذا تقریباً نظیر سیاهة یونانی است . ابن ابی اصیبعة حدود سی عنوان را اصیل دانسته ، مع ذلک فقط دوازده تا را مهم شمرده است ؛
این دوازده رساله در فهرستهای یادشده یافت می شود (برای عنوانهای دیگر رجوع کنید به اولمان ، ١٩٧٠، ص ٣١ـ٣٥؛
سزگین ، ج ٣، ص ٣٨ـ٤٧). از روی اطلاعاتِ مذکور در صفحه های عناوین و توضیحاتی که در پایان نسخه های خطی و فهرستهای عنوانها آمده ، همیشه نمی توان بیقین معلوم کرد که مترجمان عربی چه کسانی بوده اند. به هر حال ، حنین بن اسحاق و شاگردان مکتب او در رأس این کار بودند. ولی (به خلاف فهرست ترجمه هایی که حنین از آثار جالینوس کرده ) فهرستی از ترجمه های آثار بقراط که حنین شخصاً ترتیب داده باشد، وجود ندارد. پزشکان دورة اسلامی بقراط را بسیار ذکر کرده اند. از مجموعة عربی نوشته های

بقراطی تاکنون این آثار به چاپ رسیده است : ١) کتاب الفصول ، > کلمات قصار بقراط < ، ترجمة عربی حنین بن اسحاق ، ویرایش ج . تیتلر ، کلکته ١٨٣٢؛
٢) کتاب تَقدِمة المعرفة ، ویرایش م . کلامروت در > مجلة انجمن شرق شناسی آلمان < ، دورة ٤٠ (١٨٨٦)، ص ٢٠٤ـ٢٣٣؛
٣) کتاب تدبیر الامراض الحادّة ، > تدبیر خوراک در بیماریهای حادّ < ، ویرایش و ترجمة م . ک . لاینز ( > متنهای فنی و علمی عربی < ،ج ١)، کیمبریج ، ١٩٦٦؛
٤) قاطْیَطْریون ، > دربارة جراحی < ، ویرایش و ترجمة لاینز (همان مجموعه ، ج ٣، کیمبریج ١٩٦٨؛
٥) کتاب حَبَل عَلی ' حَبَل ، > آبستنی بر آبستنی < ، ویرایش و ترجمة ج . ن . متاک (همان مجموعه ، ج ٣، کیمبریج ١٩٦٨)؛
نیز رجوع کنید به اولمان ، ١٩٧٤، ص ٢٥٤ـ٢٧٥)؛
٦) کتاب طبیعة الانسان ، > در طبیعت آدمی < ، ویرایش و ترجمة متاک و لاینز (همان مجموعه ، ج ٤، کیمبریج ١٩٦٨)؛
٧) کتاب فی الامراض البِلادیّة ، > دربارة بیماریهای بومی (هواها، آبها و جایها) < ، ویرایش و ترجمة متاک و لاینز (همان مجموعه ، ج ٥، کیمبریج ١٩٦٩)؛
٨) کتاب فی الاَخلاط ، > در اخلاط < ، ویرایش و ترجمة متاک (همان مجموعه ، ج ٦، کیمبریج ١٩٧١)؛
٩) کتاب فی الغِذاء ، > در خوراک < ، ویرایش و ترجمة متاک (همان مجموعه ، ج ٦، کیمبریج ١٩٧١)؛
١٠) کتاب الاَجِنّة ، > دربارة جَنینها (دربارة منی و دربارة طبیعت کودک ) < ، ویرایش و ترجمة لاینز و متاک (همان مجموعه ، ج ٧، کیمبریج ١٩٧٨).

باید کوشش کرد که از مجموعة نوشته های بقراطی به زبان عربی متن معتبری فراهم آید. اما رسیدن به این هدف به این زودیها ممکن نیست ، گرچه ویرایشهای یادشده در بالا کارهای مقدماتی مهمی برای وصول به آن است . به این مجموعه باید حتماً ترجمه های عربی تفاسیر جالینوس و مهمترین تفسیرها و شرحهای پزشکان قدیم دورة اسلامی را نیز افزود.

منابع :
(١) م . اولمان (ص ٢٥ـ٣٥) و ف . سزگین (ج ٣، ص ٢٣ـ٤٧) ( برای اطلاعات کامل کتابشناختی این دو اثر رجوع کنید به منابع به خط لاتین ) منابع عربی دربارة زندگی و آثار بقراط ، اطلاعات جدید موجود در نسخه های خطی متعددی که ، بویژه پس از جنگ جهانی دوم ، یافته شده اند، و همچنین مآخذ فرعی دربارة بقراط را گرد آورده اند؛
(٢) نیز رجوع کنید به ابن ابی اُصیبعة ، عیون الاَنباء فی طبقات الاَطباء ؛
(٣) ابن عِبری ، تاریخ مختصرالدول ، چاپ شیخو؛
(٤) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ فلوگل ، لایپزیگ ١٨٧١ـ ١٨٧٢؛
(٥) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمّی ' بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(٦) احمدبن اسحاق یعقوبی ، تاریخ ، چاپ هوتسما، لیدن ١٨٨٣؛

(٧) P. Bachmann, in Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Gخttingen, Phil. Hist. Kl. ١٩٦٥;
G. Bergstrجsser, H ¤ unain ibn Ish ¤ a ¦ q دber die syrischen und arabischen Galen-غbersetzungen , in Abhandlungen fدr

(٨) die Kunde des Morgenlandes , xv   /٢, Leipzig ١٩٢٥;

(٩) idem, H ¤ unain ibn Ish ¤ a ¦ k und seine Schule. Sprach-und literargeschichtliche Untersuchungen zu den arabischen Hippokrates-und Galen-غbersetzungen, Leiden ١٩١٣;
(١٠) H. Diels, Die Handschriften der antiken طrzte . First part: Hippokrates und Galenos, in Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Kl. (١٩٠٥), Abh. III;
(١١) P. Diepgen, Geschichte der Medizin, I, Berlin ١٩٤٩, ٧٧-٩٤;
(١٢) Handbuch der Geschichte der Medizin, begr. Von Th . Puschmann, hg. Von M . Neuburger und J. Pagel, I, Jena ١٩٠٢, ١٩٦-٢٦٨;
(١٣) M. Klamroth, "غber die Auszدge aus griechischen Schriftstellern bei al-Ja ـ qأbر", ZDMG , xl (١٨٨٦);
(١٤) L. Leclerc, Histoire de la mإdecine arabe , I, Paris ١٨٧٦, ٢٣١-٢٣٦;
(١٥) August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤;
(١٦) H. Ritter and R. Walzer, Arabische غbersetzungen griechischer طrzte in Stambuler Bibliotheken , in Sitzungsberichte der preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin , Phil.-Hist. Kl. (١٩٣٤) XXVI;
(١٧) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Band III: Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca.٤٣٠ H., Leiden ١٩٧٠;
(١٨) M.Steinschneider, Die arab. غbersetzungen aus dem Griechischen , new impression Graz ١٩٦٠, ٢٩٨-٣١٨;
(١٩) M. Ullmann, "Die arabische غberlieferung der hippokratischen Schrift `De superfetatione," Sudhoffs Archiv, LVIII [١٩٧٤];
(٢٠) idem, Die Medizin im Islam, Leiden-Cologne;
(٢١) ١٩٧٠;
(٢٢) idem, Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden-Cologne ١٩٧٢;
idem,"Zwei spجtantike Kommentare zu der hippokratischen Schrift `De morbis muliebribus'", Medizin-historisches Journal, x   (١٩٧٧).

/ آ. دیتریش ( د. اسلام . ضمیمه ) /