دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٥٥
بُرَیْدبن مُعاویه عِجْلی ، از صحابه و فقهای بزرگ شیعه در نیمة اول قرن دوم . ابن حجرعَسقلانی نام او را حاتم و کنیه اش را ابوالقاسم نوشته است (ج ٢، ص ١٠). سال تولدش معلوم نیست . وی از اصحاب برجسته و معتمد امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بوده و به گفتة کشّی از جمله شش فقیه بزرگِ شیعة آن قرن است که در نشر فقه و معالم شیعه بسیار مؤثر بوده اند. این شش نفر را «افقه الاوّلین » نامیده اند (کشّی ، ص ٢٣٨؛ نوری ، ج ٣، ص ٧٥٧) که طبقة اولِ اصحاب اجماع * نیز شمرده می شوند. شیخ طوسی در رجال خود (ص ١٠٩، ١٥٨)، او را در گروه اصحاب بزرگِ هر دو امام آورده است . همچنین روایاتی از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام در ستایش از برید و چند تن دیگر نقل شده است . در این روایات ، از آنان به احیاکنندگانِ آثار نبوت ، نگهبانانِ دین ، اُمَنای خداوند بر حلال و حرام (کشّی ، ص ١٣٧)، محبوبترین کسان نزد امام صادق علیه السلام ، بشارت داده شدگانِ به بهشت و حواریّون امام باقر و امام صادق علیهماالسلام تعبیر شده است (علامه حلّی ، ص ٢٦ـ٢٧؛ امین ، ج ٣، ص ٥٥٨). ابن حجرعسقلانی در لسان المیزان (ج ٢، ص ١٠) به مقام او نزد ائمة شیعه علیهم السلام اشاره کرده است . ابن غَضائری کتاب او را، که علی بن عُقْبة را ویِ آن بوده ، دیده است (خوئی ، ج ٣، ص ٢٨٥). وی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بدون واسطه و گاهی به واسطة محمدبن مسلم روایت می کند، همچنانکه شمار زیادی از محدّثان از او حدیث نقل کرده اند. ٢٠٦ روایت از او در کتب شیعه ثبت است (خوئی ، ج ٣، ص ٢٩٠ـ٢٩١). نجاشّی تاریخ مرگش را در زمان زندگی امام صادق علیه السلام ، یعنی پیش از ١٤٨، نوشته و از قول ابن فضال سال ١٥٠ را نقل کرده است (تستری ، ج ٢، ص ٢٨١). برخی همین سال ١٥٠ را، با توجه به چند قرینه ، صحیح می دانند (همان ، ج ٢، ص ٢٨٢؛ نجاشّی ، ص ١١٢؛ علامه حلّی ، ص ٢٧(.
کشّی سه روایت هم در نکوهش او نقل کرده است که علمای بزرگِ رجال آن را پاسخ داده و نپذیرفته اند؛ زیرا، علاوه بر وجود راویان غیر ثقه در سلسلة اِسنادِ این روایات ، نشانه های تقیّه نیز در این نکوهش دیده می شود. مؤلفان تنفیح المقال ، اعیان الشیعه و معجم رجال الحدیث در این باره بتفصیل بحث کرده اند (مامقانی ، ج ١، ص ١٦٦؛ خوئی ، ج ٣، ص ٢٨٨ـ٢٩٠؛ امین ، ج ٣، ص ٥٥٩).
منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) محمدبن علی اردبیلی ، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطّرق و الاسناد ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، ذیل «بریدبن معویة »؛
(٣) محسن امین ، اعیان الشیعه ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، قم ١٤١٠؛
(٥) ابوالقاسم خوئی ، معجم رجال الحدیث ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) محمدبن حسن طوسی ، رجال الطوسی ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٧) حسن بن یوسف علامه حلّی ، رجال العلامة الحلّی ، چاپ محمد صادق بحرالعلوم ، نجف ١٣٨١/١٩٦١، چاپ افست قم ١٤٠٢؛
(٨) محمدبن عمرکشّی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(٩) عبدالله مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(١٠) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنفّی الشیعه المشتهربرجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧؛
(١١) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل ، ج ٣، چاپ محمدرضا نوری نجفی ، تهران ١٣٢١.
/ محمود مهدوی دامغانی /