دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٤٣
برهان نفیس ، طبیب مشهور کرمانی و نویسندة کتابهای طبی در قرن نهم . در منابع نام کامل وی نفیس بن عوض بن نفیس کرمانی ملقب به «برهان الدین » آمده است ( رجوع کنید به صفا، ج ٤، ص ١٠٩؛
دهخدا و علی اکبر نفیسی ، ذیل «نفیس »؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٧٧؛
بغدادی ، ج ٢، ستون ٤٩٨). او در حدود ٨١٢ در کرمان متولد شد و پس از آنکه شهرتش در طب زبانزد شد، در روزگار ولایتعهدی الغ بیگ گورکانی (حک : ٨٥٠ـ٨٥٣)، به دعوت وی ، از کرمان به سمرقند رفت و با عنوان «طبیب دربار» تا پایان عمر الغ بیگ در دربار اقامت داشت . برهان پس از کشته شدن الغ بیگ (رمضان ٨٥٣) به کرمان بازگشت و احتمالاً چندی بعد در گذشت . خاندان وی نیز همه به طب و حکمت روی آوردند. از جمله نوادگان او علی اکبر نفیسی (ملقب به ناظم الاطبا)، پدر سعید نفیسی * است که سلسلة نسبش با ده واسطه به برهان می رسد (سعید نفیسی ، ص ٥٢ـ٥٣
معروفترین اثر برهان شرحی است که بر الاسباب والعلامات نجیب الدین سمرقندی (متوفی ٦١٨) نوشته است . وی این کتاب را در اواخر صفر ٨٢٧، به درخواست الغ بیگ شرح و به او هدیه کرد (حاجی خلیفه ، همانجا؛
نیز صفا، همانجا). برهان تنها فن سوم (امراض مخصوص هر یک از اعضا) و بخشی از فن چهارم (امراض عامه ) کتاب سمرقندی را شرح کرده است . کتاب دیگر او به نام شرح نفیسی شرحی است بر الموجز فی القانون ابن نفیس (متوفی ٦٧٨)، که خود شرح قانون ابن سیناست . این کتاب که در ذیحجة ٨٤١ در سمرقند تألیف شده ، شامل چهار فن طب نظری و عملی ، ادویه و اغذیة مفرد و مرکب ، امراض مخصوص هر یک از اعضا و امراض عامه است . این دو اثر بیش از چهارصد سال مرجع پزشکان اسلامی بوده و در حوزه های درسی تدریس می شده (سعید نفیسی ، ص ٥٣؛
میر، ص ٤٤) و بارها در ایران و هندوستان به چاپ رسیده است .آثار چاپ نشدة او عبارت اند از: کلیات شرح نفیسی ؛
بحارین و کتاب السموم که نسخة خطی آنها موجود است .
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیر نظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ ١٣٥٩ ش ؛
(٤) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٤، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) محمد تقی میر، پزشکان نامی پارس ، شیراز ( تاریخ مقدمه ١٣٤٨ ش ) ؛
(٦) سعید نفیسی ، «دکتر علی اکبرخان نفیسی ناظم الاطباء (١٢٦٣ـ١٣٤٢ قمری )»، یادگار ، سال ٣، ش ٤ (١٣٢٤ ش )؛
(٧) علی اکبر نفیسی ، فرهنگ نفیسی ، تهران ١٣٤٣ ش .
/ ابوتراب نفیسی /