بُرهانپور ، شهری در مدهیا پرادش (هند)، واقع در ٢١ درجه و ١٨ دقیقة عرض شمالی و ٧٦ درجه و ١٤ دقیقة طول شرقی . در امتداد ساحل شمالی رود تاپْتی ، با پلکان مخصوص آبتنی (گهات ) در ساحل رودخانه و حصار آجری محکمی در جوانب دیگر که مدخلها و دروازه های ضخیمی در آن تعبیه شده است . این حصار را نظام الملک آصف جاه اول * در ١١٤١، هنگام حکومت بر برهانپور ساخته است . مساحت شهر در داخل حصار حدود ٥ر٦ کیلومتر مربع است ، اما آثار متعددی که در خارج از حصار باقی مانده حاکی است که حومه آن ، که اکنون شامل عادل پوره است ، درگذشته وسعت بسیاری داشته است ( بنا بر سرشماری ١٣٦٠ ش ، جمعیت برهانپور ١٤٢ ، ١٤١ تن بوده است ( > فرهنگ نوین جغرافیایی وبستر < ، ذیل «برهانپور» ) .

این شهر، که در قرنهای گذشته اهمیت سوق الجیشی بسیاری داشت ، در حدود ٨٠١ به فرمان نصیرخان ( ناصرخان ) فاروقی ، مؤسس سلسلة فاروقی خاندیش (که اکبر آن رابه نام فرزندش میرزا دانیال ، داندیش نامید، ولی هرگز قبول عام نیافت )، احداث شد و به نام برهان الدین غریب * ، یکی از مشایخ دکن ، برهانپور نامیده شد. در همان ایام ، شهردیگری در آن سوی تاپتی ایجاد شد و به نام شیخ زین الدین داوود شیرازی ، یکی از خلفای برهان الدین غریب ، زین آبادنام گرفت .

در ٩٦٩ پیرمحمد شیروانی ، یکی از خدمة بیرام خان * ، برهانپور را غارت کرد. او سکنه را قتل عام کرد و غنایم بسیاری به دست آورد. اگرچه ابوالفضل علاّ می * با نیروهای حکومت مرکزی در ١٠٠٨ شهر را اشغال کرده بود، برهانپور همچنان پایتخت سلسلة فاروقی بود تا اینکه اکبر در ١٠١٠ این سلسله را برانداخت و آنجا را به قلمرو حکومت مغول افزود. عبدالرحیم خانِ خانان * به حکومت برهانپور منصوب شد و مدتی طولانی در آنجا ماند. فرزند ارشد او، میرزا ایرج (ملقب به شاهنوازخان )، در همین شهر درگذشت و پدرش برای او مقبره ای بنا کرد. در ١٠٢٣ سِرتوماس رو، فرستادة انگلیس ، در همین شهر به خدمت پرویز فرزند ارشد جهانگیر رسید. در ١٠٢٥، شاهجهان که در آن هنگام شاهزاده خرّم نامیده می شد، در لشکرکشی خود به دکن ، این شهر را مرکز سرفرماندهی ارتش خود ساخت . شاهزاده پرویز در برهانپور درگذشت (١٠٣٦) و اورنگ زیب پدر خود شاهجهان را، پس از خلع او، متهم کرد که پرویز را مسموم کرده است . برهانپور در ١٠٤٠ـ١٠٤٢، مجدداً پایگاه عملیات نظامی شاهجهان بر ضد ایالات ناحیة دکن شد. در همین ایام قحطی بزرگی تلفات سنگین به بار آورد و شهر را ویران کرد. در ١٠٤١ ملکه ممتاز محل ، همسر شاهجهان ، در این شهر درگذشت و موقتاً در زین آباد به خاک سپرده شد، تا اینکه بعداً جسد او را به آگره ، مدفن دائمیش ، منتقل کردند. اورنگ زیب در ١٠٤٦، در هجده سالگی ، به حکومت منطقة دکن و از جمله خاندیش منصوب شد. او برهانپور را مقر حکومت خود ساخت ، و هنگام نیابت سلطنت در دکن ، با شیخ نظامِ برهانپوری آشنا شد. برهانپوری حدود چهل سال در خدمت او بود و به ریاست هیئت علما و فقهای مسئول تألیف فتاوی العالمگیریه * منصوب شد. اورنگ زیب در ١٠٩٢، پیش از محاصرة بیجاپور * ، در برهانپور اردو زد. کمی پس از اینکه اورنگ زیب آنجا را ترک کرد (١٠٩٦)، افراد مَراتهه (مراطها) آنجا را غارت کردند و نبردهای پیاپی در مجاورت آن به وقوع پیوست ، و صلح در این شهرِ غارت شده تنها در ١١٣٢، یعنی زمانی برقرار شد که بهادرشاه اول تقاضای مراتهه ها را برای وضع مالیات چوته (١٤ درآمد) رسماً پذیرفت . در ١١٣٣ همینکه نظام الملک آصف جاه اول به حکومت دکن گماشته شد، وی نیز این شهر را مقرحکومت خود کرد. پس از بازگشتش از دهلی در ١١٣٧ تا هنگام مرگش در ١١٦١، برهانپور پایگاه مرزی مهمی از قلمرو حکومتی که آصف جاه ایجاد کرده بود باقی ماند و گاهی نیز مقر حکومت وی بود. پس از مرگ آصف جاه اول ، مراتهه ها برهانپور را اشغال کردند تا اینکه لرد ولسلی در ١٢١٨/١٨٠٣ آن را از تصرف ایشان درآورد. این شهر چند بار دست به دست گشت و سرانجام در ١٢٧٧/١٨٦٠ جزو متصرفات انگلیس شد. در ١٢٦٦/١٨٤٩ صحنة درگیریهای شدید هندوها و مسلمانان بود که طی آن عدة بسیاری کشته شدند. در ١٢٦٥/١٨٤٩ سِنْدْهی پوره ، محله ای که ساکنان آن عمدتاً از اخلاف نخستین مهاجران از شهرهای مختلف سند بودند، طعمة حریقی بزرگ و کاملاً ویران شد. سال بعد نیز بسیاری از خانه های محلة داوود پوره بر اثر آتش سوزی از میان رفت ، و سومین آتش سوزی در ١٣١٤/١٨٩٧ قسمتی از لُهارمَندی ( = بازار آهنگران ) از جمله مسجد چوک ( = چهارراه ) را نابود کرد. در ١٣٢١/١٩٠٣ طاعون عدة بسیاری را کشت .

در برهانپور شمار زیادی مقبره و زیارتگاه متعلق به مشایخ و عرفا وجود دارد. نام بسیاری از آنها که اهل سند و گجرات بودند در گلزار ابرار آمده است . محمّد غوثی ، مؤلف این کتاب ، بارها به برهانپور سفر کرده بود. از دیگر بناهای مهم آنجا، مقبرة مبارک شاه فاروقی و مقبرة راجه علی خان ملقب به عادلشاه فاروقی است . مسجد جامع (تاریخ بنا : ٩٩٧) و نیز دژی که عادلشاه در ساحل تاپتی ساخته بود اکنون بکلی متروک و ویران است . کاروانسرایی که به دستور عبدالرحیم خان خانان ساخته شده بود، هنوز باقی است .

نظام جهانگیری برای توزیع آب شهر، که در قرن یازدهم به همت خان خانان تکمیل شد، با شبکه های آبرسانی امروزی برابری می کند. در دوران مغول ، برهانپور محل تعدادی از کارخانه های متعلق به دربار بود که پارچه های فاخر و گرانقیمت برای خانوادة سلطنتی تهیه می کردند. بیشتر کارگران این کارخانه ها، نساجانِ ماهر اهل تهته (سند) بودند که در هنگام حکومت خان خانان به برهانپور مهاجرت کرده بودند.

منابع :
(١) بهیم سین ، نسخة دلگشا ، نسخة خطی ؛
(٢) عبدالحی حسینی ، روائح الانفاس ، نسخة خطی فارسی (ملفوظات برهان الدین رازِ الهی برهانپوری )؛
(٣) مولوی خلیل الرحمن ، تاریخ برهانپور ، دهلی ١٣١٧/١٨٩٩؛
(٤) محمد مطیع الله راشد برهانپوری ، برهانپور کی سندهی اولیاء ، کراچی ١٩٥٧؛
(٥) سجان رای بهنداری ، خلاصة التواریخ ، چاپ ظفر حسن ، دهلی ١٣٣٧/١٩١٨، فهرست ؛
(٦) صمصام الدوله شاه نوازخان ، مآثرالامراء ، کلکته ١٨٨٨ـ١٨٩٠، فهرست ؛
(٧) عبدالحمید لاهوری ، بادشاه نامه ، چاپ ک .احمد و عبدالرحیم ، کلکته ١٨٦٦ـ١٨٧٢، فهرست ؛
(٨) اسماعیل فرحی ، کشف الحقایق ، نسخة خطی ؛
(٩) محمدقاسم بن غلامعلی فرشته ، گلشن ابراهیمی (تاریخ فرشته ) ، بمبئی ١٨٣١؛
(١٠) محمدصالح کنبو، عمل صالح ، کلکته ١٩٣٥، فهرست ؛
(١١) سعید احمد مارهروی ، در مخزن (ماهنامه به زبان اردو ، اوت ١٩٠٨)؛
(١٢) محمد ساقی مستعدخان ، مآثر عالمگیری ، کلکته ١٨٧١، فهرست ؛
(١٣) معارف (ماهنامه به زبان اردو) ، ج ٦٧، ش ٥، ج ٧٢، ش ٢؛
(١٤) محمد هاشم خان نظام الملک خوافی ، منتخب اللباب ، چاپ ک .احمد، کلکته ١٨٦٠ـ١٨٧٤، فهرست ؛
(١٥) عبدالباقی نهاوندی ، مآثر رحیمی ، چاپ م . هدایت حسین ، کلکته ١٩٢٤ـ١٩٣١، فهرست ؛
(١٦) یوسف حسین خان ، نظام الملک آصف جاه ، منگلور ١٩٣٦، فهرست ؛

(١٧) Abu'l-Fad ¤ l `Alla ¦ m ¦  , A'  ¦ n-i Akbar  ¦ , tr. Blochmann and Jarrett, vol.  , ٢٢٣ and index;
(١٨) Cambridge history of India , vol. IV, ٥٧٥-٥٧٦;
(١٩) The Embassy of sir Thomas Roe to India , ed. William Forster, London ١٩٢٦, index;
(٢٠) Peter Mundy, Travels in Asia , ed. Richard Temple, vol.  , ١٩١٤, vol.  , ١٩١٩;
(٢١) Niz ¤ a ¦ m al-D ¦  n Ah ¤ mad, Tabak ¤ a ¦ t-i Akbar ¦  , English transl., index;
(٢٢) Imperial Gazetteer of India , Oxford ١٩٠٨, vol IX, ١٠٤-١٠٦;
(٢٣) J. B Tavernier, Travels , ed. V.Ball, London ١٨٨٩;
(٢٤) [ Webster's new geographical dictionary , Springfield ١٩٨٨, s.v. "Burhanpur"].

/ بزمی انصاری ( د. اسلام ) /