دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١١٥
Ø¨ÙØ±Ù‡Ø§Ù† الدین Ù‚ÙØ·Ø¨Ùعالَم ، ابومØÙ…د عبدالله بن ناصرالدین Ù…ØÙ…ود (Ù…ØÙ…د)بن جلال الدین مخدوم٠جهانیان ØŒ مشهور به «قطب عالم » Ùˆ «ثانی مخدوم جهانیان »، از مشایخ نامی طریقة سهروردیه * Ùˆ سر سلسلة سادات بخاریّه Ú¯ÙØ¬ÙŽØ±Ø§Øª (خویشگی ØŒ Ú¯ ٥٠٨). در ١٤ رجب ٧٩٠ در اÙÚ†Ù‘ÙŽÙ‡ (Ú©Ù‡ امروزه در بهاولپور واقع است ) متولد شد Ùˆ در ٨ Ø°ÛŒØØ¬Ø© ٨٥٧ در بَتَوَه (ØØ³ÛŒÙ†ÛŒ اردستانی ØŒ Ú¯ ٣٢٩ Ù¾ Ø› الغ خانی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٠ØŒ س ٧Ø› یا باتَوَه : خویشگی ØŒ همانجا)ØŒ روستایی در ده کیلومتری جنوب اØÙ…دآباد، درگذشت (مادة تاریخ ÙˆÙØ§ØªØ´ را عبدالØÙ‚ دهلوی در اَخبار الاَخیار ØŒ ص ١٥٧ØŒ عبارت «مَطلَع یَوم التَرویَه » = ٨٥٧ آورده ØŒ ولی خویشگی ØŒ مؤل٠متأخرتر، سال ٨٥٦ را ضبط کرده است ). در سبب Ø³ÙØ± ÙˆÛŒ به گجرات Ùˆ زمان آن ØŒ روایات متعارضی نقل شده است (برای مثال رجوع کنید به علاّ Ù…ÛŒ Ø› خویشگی Ø› شاهنوازخان ). به Ú¯ÙØªØ© علی Ù…ØÙ…دخان ØŒ برهان الدین Ú©Ù‡ در ده سالگی یتیم شده بود، نزد عموی پدرش ØŒ شاه راجÙÙˆ قَتّال (متوÙÛŒ ٨٢٧Ø› غلام سرور، ص ٧٣٣) پرورش ÛŒØ§ÙØª Ùˆ سپس به اشارة او برای تبلیغ اسلام به گجرات Ø±ÙØª . در ٨٠٢ به پَتَن وارد شد Ùˆ سلطان مظÙّر شاه اول ØŒ یکی از مریدان جدّش ØŒ او را بگرمی Ù¾Ø°ÛŒØ±ÙØª . برهان الدین قطب عالم علوم مرسوم را نزد علیشیر گجراتی آموخت Ùˆ مردی علاّ مه شد. پس از تأسیس شهر اØÙ…دآباد (٨١٣)ØŒ نخست در اَساول (قدیم ) Ùˆ سپس تا پایان عمر در بتوه سکنی گزید (برای پیران خرقة او رجوع کنید به لکهنوی ØŒ ١٣٧١ØŒ ج ٣ØŒ ص ٩٧). یکی از مشایخ برجستة او شیخ اØÙ…د کَهتّو (متوÙÛŒ ٨٤٩) بود.
قطب عالم Ùˆ نیز Ø®Ù„ÙØ§ Ùˆ مریدان Ùˆ بالاخص ÙØ±Ø²Ù†Ø¯ او، شاه عالم ØŒ برای پرورش Ùˆ تعالی روØÛŒ مردم گجرات خدمات برجسته ای کرده Ùˆ در میان آنان از شهرت Ùˆ Ù…ØØ¨ÙˆØ¨ÛŒØªÛŒ عظیم برخوردار بوده اند Ùˆ مردم به آنها ایمانی ÙˆØ§ÙØ± داشته اند ( رجوع کنید به جهانگیر، ص ٢٠٨ Ùˆ بعد؛ ترجمة انگلیسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٢١ Ùˆ بعد)Ø› بر اØÙ…د شاهیان ØŒ پادشاهان گجرات ( رجوع کنید به اسکندربن Ù…ØÙ…د، ص ١٨٥ØŒ س ١٢) Ùˆ نیز ÙØ±Ù…انروایان مغول از جهانگیر (ØÚ© : ١٠١٤Ù€١٠٣٧) به بعد Ù†Ùوذ بسیار داشته اند، Ùˆ شاهان این خاندان عطا Ùˆ هبة ÙØ±Ø§ÙˆØ§Ù† نثار آنان Ù…ÛŒ کردند، Ùˆ برخی شخصاً به زیارت مزارات آنان در اØÙ…دآباد Ù…ÛŒ Ø±ÙØªÙ†Ø¯. شاهجهان (ØÚ© : ١٠٣٧Ù€ ١٠٦٨) یکی از آنان را Ú©Ù‡ به صدر Ú©Ù„ مشهور بود «منصب دار» کرد Ùˆ پسرش صدرالصدور نیز از جانب اورنگ زیب (ØÚ© : ١٠٦٨Ù€ ١١١٨) به همین منصب Ù…ÙØªØ®Ø± شد (قانع ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١Ø› ساقی ØŒ ص ١٦٦ØŒ ٣٤٧). پس از مرگ قطب عالم ØŒ بزرگان دربار اØÙ…د شاهی مقبرة باشکوهی برایش بنا کردند Ú©Ù‡ رو به ویرانی است ( رجوع کنید به Ø¨ÙØ±Ú¯Ø³ ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٠ Ùˆ بعد؛ Ùˆ برای مقبرة شاه عالم رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥ به بعد، لوØÙ‡ ها). به شهادت علی Ù…ØÙ…دخان ØŒ در زمان او (١١٧٦) این مقبره را بسیار زیارت Ù…ÛŒ کرده اند (برای نمونة زبانی Ú©Ù‡ قطب عالم بدان سخن Ù…ÛŒ Ú¯ÙØªÙ‡ است رجوع کنید به اسکندربن Ù…ØÙ…د، ص ٢٥٤Ø› نیز رجوع کنید به علی Ù…ØÙ…دخان ØŒ ص ٢٨Ø› الغ خانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٦ØŒ Ú©Ù‡ یکی از کرامات او را Ú©Ù‡ بر سر زبانها بوده ØŒ Ø¨ØªÙØµÛŒÙ„ Ø´Ø±Ø Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است ).
منابع : اسکندربن Ù…ØÙ…د، مرآت سکندری ØŒ بمبئی ١٣٠٨ØŒ ص ٥٢ به بعد، ٤٦ (نیز رجوع کنید به ص ١٢٦ØŒ ٢٨٥)ØŒ ١٤٢ØŒ ٣٢٣ Ùˆ بعد Ùˆ جاهای متعدد؛ عبدالله Ù…ØÙ…دبن عمر الغ خانی ØŒ Ø¸ÙØ±Ø§Ù„واله Ø¨Ù…Ø¸ÙØ± واله ØŒ چاپ راس ØŒ لندن ١٩١٠Ù€ ١٩٢٨ØŒ Ùهرست ØŒ ذیل «برهان الدین » Ùˆ «بتوه »؛ جهانگیر، امپراتور هند، توزک جهانگیری ØŒ علیگره ١٨٦٤Ø› میرعلی اکبر ØØ³ÛŒÙ†ÛŒ اردستانی ØŒ Ù…ØÙÙ„ الاصÙیاء Ø› خاÙÛŒ خان ØŒ منتخب التواریخ ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٤٨Ø› عبیدالله خویشگی ØŒ معارج الولایة ØŒ نسخه خطی کتابخانة دانشگاه پنجاب ØŒ مجموعة آذر؛ دارا شکوه بابری ØŒ سÙینة الاولیاء ØŒ لکهنو ١٨٧٦ØŒ ص ١١٧Ø› ساقی ØŒ مآثر عالمگیری ØŒ سلسلة آثار هندی Ø› شاهنوازخان ØŒ مآثر الامراء ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٤٧ Ùˆ بعد (با مضمونی مبهم در ص ٤٤٨ØŒ س ١٣ØŒ نیز رجوع کنید به شوشتری ØŒ مجالس المؤمنین ØŒ تهران ١٢٩٩ØŒ ص ٦٤)Ø› عبدالØÙ‚ بن سی٠الدین عبدالØÙ‚ دهلوی ØŒ اخبار الاخیار ØŒ دهلی ١٣٠٩Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ÙØ¶Ù„ بن مبارک علاّ Ù…ÛŒ ØŒ آیین اکبری ØŒ چاپ بلوخمان ØŒ کلکته ١٨٦٧Ù€١٨٧٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٢١Ø› علی Ù…ØÙ…د خان ØŒ مرآت اØÙ…دی : خاتمه ØŒ کلکته ١٩٣٠ØŒ ص ٢٧Ù€٣٥ØŒ ٣٩Ù€٦٠ (زندگانی ØŒ ÙØ±Ø²Ù†Ø¯Ø§Ù† ØŒ جانشینان ØŒ Ù…ÙˆÙ‚ÙˆÙØ§Øª Ùˆ غیره )Ø› Ù…ÙØªÛŒ غلام سرور، خزینة الاصÙیاء ØŒ لاهور ١٢٨٤ØŒ ص ٧٣٧Ø› Ù…ØÙ…د غوثی ماندوی ØŒ اذکار ابرار (اردو)ØŒ آگره ١٣٢٦ØŒ ص ١٤٧٧Ø› Ù…ØÙ…د قاسم ÙØ±Ø´ØªÙ‡ ØŒ گلشن ابراهیمی ØŒ بمبئی ١٨٣٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٧٩ØŒ ٣٩٠ØŒ ٤٢٤Ø› علیشیر قانع ØŒ تØÙØ© الاکرام ØŒ دهلی ١٣٠٤ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦ به بعد، نیز رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٣٠Ø› عبدالØÛŒ بن عبدالØÙ„یم لکهنوی ØŒ نزهة الخواطر ØŒ ØÛŒØ¯Ø±Ø¢Ø¨Ø§Ø¯ ١٣٧١ØŒ ج ٣ØŒ ص ٩٦Ø› همو، یاد ایام ØŒ (اردو)ØŒ علیگره ١٣٣٧ØŒ ص ٥٢Ø›
Abu'l-Fad ¤ l ØŒ Alla ¦ m ¦  , A ' ¦ in-e Akbar ï© Â¦ , vol. II, Eng. tr. Jarrett, ٣٧٢; J.Burgess, Muhammadan architecture of Ahmadabad , London ١٩٠٠; Jaha ¦ ng ¦  r, Emperor of Hindustan, The Tu ¦ zuk- i-Jaha ¦ ng ï© Â¦ r ï© Â¦ , or, Memoirs of Jaha ¦ ng ï© Â¦ r ï© . ¦ tr, Alexander Rogers, ed. Henry Beveridge, London ١٩٠٩-١٩١٤.
/ Ù…ØÙ…د Ø´Ùیع ( د. اسلام ) /