دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٠٦
برهان الدین جانم چشتی ، از مشایخ طریقت چَشْتیّه * در هند جنوبی در قرن دهم . پدرش ملقب به شاه میران جی شمس العشاق نیز از مشاهیر این طریقت در دکن بوده و دو کتاب به فارسی در عرفان تألیف کرده است (منزوی ، ج ٣، ص ١٢٤٤، ١٩٥٦). مؤلف تذکرة الانساب نسب پدر او را با دوازده واسطه به زیدبن علی (شهادت در ١٢٢) رسانیده است (محمد هاشم علی ، ص ١٥(
برهان الدین در رساله ای موسوم به نسل نامه ، در احوال شخصی خود، گفته است که پدرش از مکة معظمه به هند مهاجرت کرده است و در اوایل زمان سلطنت سلطان علی عادلشاه اول (حک :٩٦٥ـ ٩٨٨؛ عبدالقیوم ، ص ٣٦٥ـ٣٦٦)، و به قول مؤلف بساتین السلاطین در ٩٦٦، به بیجاپور رسیده (همان ، ص ٣٦٧) و پس از مدتی در ٩٧٠ در همانجا درگذشته است (همان ، ص ٣٦٦). بااین حال ، سال و محل تولد برهان الدین در هیچ منبعی به صراحت مذکور نیست ؛ اما بنابر دو قرینه ، یکی اینکه بخش اول نکتة واحد (اثر منظومی در تصوّف ) را در ٩٦٧ سروده (همان ، ص ٣٧٠) و دیگر اینکه پدرش در ٩٦٦، پس از مهاجرت ، در بیجاپور سکنی گزیده بود، می توان گفت که او در اثنای اقامت پدر در مکة معظمه متولد شده و، بنابراین ، سال تولدش احتمالاً حدود رُبع دوم قرن دهم است .
برهان الدین علوم ظاهری و باطنی را در محضر پدر فراگرفت و، پس از گذراندن مراحل سلوک ، به دست او خرقة خلافت پوشید. سلسلة طریقت او به سید محمد گیسودراز می رسد (محمد هاشم علی ، ص ٢٨، ٣١). پس از درگذشتِ پدر، خدمات او را ادامه داد و بقیة عمر را به تدریس و ارشاد و تبلیغ و تصنیف و تألیف پرداخت .
برهان الدین در بیجاپور درگذشت و در مقبرة پدرش در محلة ارشادپور مدفون شد. سال وفات او را به اختلاف بیان کرده اند. بنابر مادة تاریخ مندرج در پایان ارشادنامه ، اثر معروف او، محققاً در ٩٩٠ حیات داشته ، لیکن به احتمال قوی در همان سال درگذشته است (عبدالحق ، ص ٢٥، ٣٩).
از فرزندان او فقط شاه امین الدین علی اعلی (متوفی ١٠٨٦) را می شناسیم (همان ، ص ٤٩ـ٥٠) که پس از وفات پدر به دنیا آمده است ؛ و از او آثار منظوم و منثوری در تصوف و عرفان و ادبیاتِ اردو باقی است . نام خلفای برهان الدین ، شیخ محمود چشتی و حاجی اسحاق و شیخ عطاءالله و شاه راوَل در منابع ذکر شده است (عبدالقیوم ، ص ٣٦٩(.
آثار منظوم برهان الدین عبارت است از: ارشادنامه (مثنوی به زبان اردو شامل ٥٠٠ ، ٢ بیت )؛
حجة البقا (٨٠٥ بیت )؛
رموزالواصلین ؛
منفعة الایمان ؛
نکتة واحد ؛
وصیة الهادی ؛
سُک سهیلا و مسافرت شیخ خان میان و آثار منثور: کلمة الحقایق و گفتار برهان . وی آثاری نیز به فارسی دارد که برخی از آنها عبارت اند از: کشف العوالم ، کلید گنج ، مخزن سالکین و مقصد عارفین ، معرفت المجبوب (منزوی ، ج ٣، ص ١٧٩٣، ١٨١١، ١٨٨٧، ١٩٥٦).
منابع :
(١) عبدالحق ، قدیم اردو ، کراچی ؛
(٢) عبدالقیوم ، تاریخ ادب اردو ، کراچی ؛
(٣) سیدمحمد هاشم علی ، میران جی شمس العشاق ، حیدرآباد دکن ١٩٧٤؛
(٤) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، ج ٣، لاهور ١٣٦٣ ش .
/ ساجداللّه تفهیمی /