دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٠٥
برهان الدین تونی ، معروف به برهان الدین فاضل تونی ، دولتمرد و لشکری قرن یازدهم و دوازدهم . فرزند ملامیر تونی و برادرزاده و داماد ملاعلاءالملک فاضل خان (نَخشَبی ، ج ٢، ص ١٤). در شوال ١٠٧٣ به دعوت اورنگ زیب (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨) از ایران به هندوستان رفت (وحید قزوینی ص ٨٢ ـ ٨٥) و به پاداش خدمات عمویش به دربار شاهجهان (حک : ١٠٣٧ـ ١٠٦٨) و اورنگ زیب ، و به سبب فضل و دانشِ خود، به دربار اورنگ زیب راه یافت ؛ چنانکه در آنجا هشتصد پیاده و ١٥٠ سوار زیر نظر او بودند (بختاورخان ، ج ١، ص ٢٩٨؛ اورنگ آبادی ، ج ٣، ص ٣٤ ـ ٣٥). برهان الدین ، در سالهای مختلف ، به مناصب دیوانی پایتخت ، شاهجهان آبادد: دیوانیِ تن ، و خانسامانی پادشاه رسید و دو هزار پیاده و چهار صد سوار را در اختیار گرفت (اورنگ آبادی ، ج ٣، ص ٣٤ـ٣٦) و در ١١٠٩، والی کشمیر شد. طی این سالها لقبهای قابل خان ، اعتمادخان ، و فاضل خان دریافت کرد. در ١١١١، اورنگ زیب به او پیشنهاد کرد که به نیابتِ شاهزاده معظم ، حکومت لاهور را به دست بگیرد اما او قبول نکرد و در ١١١٢ یا١١١٣ در برهانپور درگذشت (همانجا؛ بدخشی ، ص ١٤). برهان الدین فردی وظیفه شناس و با استعداد بود و همین خصایص مایة پیشرفت او شد. در زمان امارتش در کشمیر، مالیات بر غلّه و دامداری را لغو کرد. احداث مساجد، رباطها، باغها، سدها، سرایها، مدارس و حمامها، و همچنین ، سدِ هفت چنار، خانقاه حسن آباد و جوگی لنگر در کشمیر از یادگارهای زمان اوست . موی مبارک منسوب به حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در عهد او به کشمیر آورده شد و امروز هم خانقاه موی مبارک ، معروف به بَل شریف ، مورد احترام مسلمانان شبه قاره است . به علما و مشایخ و شعرا احترام می گذاشت و آنان را به مجلس خود می خواند (کاظم محمد، ص ٨١٨). میرزا داراب بیگ جویای تبریزی (متوفی ١١١٨) مدّاح او، مثنویاتِ حسن معنی و تعریف چراغان دل را به تشویق وی سروده است .
منابع :
(١) میرعبدالرزاق اورنگ آبادی ، مآثرالامراء ، ج ٣، کلکته ١٨٩١؛
(٢) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩؛
(٣) محمدبن رستم بدخشی ، تاریخ محمدی ، علیگره ١٩٦٠، ص ١٤؛
(٤) کاظم محمد، عالمگیرنامه ، کلکته ١٨٦٨؛
(٥) محمداعظم شاه ، تاریخ کشمیر اعظمی ، لاهور١٣٠٣، ص ١٩٠؛
(٦) محمدساقی مستعدخان ، مآثر عالمگیری ، کلکته ١٨٧١، ص ٣٦٩؛
(٧) محمدشریف معتمد نَخشَبی ، اقبال نامه ، کلکته ١٨٦٥؛
(٨) محمدطاهربن حسین وحید قزوینی ، انشا ، لکهنو ١٢٦٠.
/ معین الدین عقیل /