برهان الدین بخاری مرغینانی ، علی بن ابی بکربن عبدالجلیل ، فقیه قرن ششم . زرکلی (ج ٤، ص ٢٦٦) تاریخ تولد او را ٥٣٠ ذکر می کند. در مرغینان به دنیا آمده (مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٢٥٦) و در سمرقند، در ٥٩٣، درگذشته است (سرکیس ، ج ٢، ستون ١٧٣٩؛ قرشی حنفی مصری ، ج ١، ص ٣٨٣؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٧٠٢؛ ابن قطلوبغا، ص ١٤٨). نسبت او گاهی به فرغانه و گاهی به مرغینان ذکر شده است (زرکلی ، همانجا)؛ و این از آن روست که مرغینان نام یکی از شهرهای فرغانه بوده است (یاقوت حموی ، ج ٤، ص ٥٠٠؛ ابن عبدالحق ، ج ٣، ص ١٢٥٩٩

وی نزد دانشمندانی چون نجم الدین نسفی و عثمان بن علی بیکندی به فراگرفتن فقه پرداخت و سنن ترمذی را در زادگاهش نزد استاد قرائت کرد (قرشی حنفی مصری ، ج ١، ص ١٥٨، ٢٥٩، ٣٨٣؛ لکنوی ، ص ١٤١؛ برهان الدین بخاری مرغینانی ، ج ١، ص ٤)؛ سپس برای شنیدن حدیث ، مسافرت کرد و مشایخ بزرگ و اساتیدی از محدّثان را درک نمود و برای خویش مشیخه * ای ترتیب داد (ابن قطلوبغا، ص ١٤٩)، هرچند به گفتة خودش ، اسامی شماری از آنها را ضبط نکرده و، به نقل زَرنُوجی (ص ٢٣)، از این غفلت خود اظهار ندامت کرده است (قرشی حنفی مصری ، ج ١، ٣٨٣ـ٣٨٤).

عبدالقادربن محمد قرشی حنفی مصری (٦٩٦ـ٧٧٥؛ همانجا) می گوید که مشیخة او را استنساخ کرده و بر آن تعلیقاتی سودمند افزوده است . محمدبن عبدالستّار، شمس الائمة کَردَری (٥٥٩ ـ٦٤٢) و نعمان بن ابراهیم زرنوجی (متوفی ٦٤٠) در شمار شاگردان برجستة او بوده اند (لکنوی ، ص ١٤٢؛ کحّاله ، ج ٣، ص ٤٣؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٩٦٩؛ زرنوجی ، ص ٨) و زرنوجی در تعلیم المتعلّم (ص ١٥) از برهان الدین نقل حدیث کرده است .

برهان الدین بر اساتید و همردیفان خود، بویژه پس از تألیف آثارش ، برتری یافت ، آنگونه که همگی به این امر اذعان کردند؛ برخی از معاصران وی همانند فخرالدین قاضیخان (متوفی ٥٩٢) و زین الدین عتایی (متوفی ٥٨٦)، او را در فضیلت و دانش ستودند (قرشی حنفی مصری ، ج ١، ص ٣٨٣؛ لکنوی ، همانجا). وی را علاّ مه ، حافظ ، محدّث ، مفسّر، ادیب و شاعر و دربحث و مناظره نیرومند شمرده اند و گروهی انبوه برای فراگیری فقه و حدیث نزد او گرد می آمده اند (ذهبی ، ج ٢١، ص ٢٣٢؛ قرشی حنفی مصری ، همانجا؛ لکنوی ، همانجا؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٧٣٩). لکنوی (ص ٦ـ٧)، در تقسیم بندی عالمان به شش طبقه ، برهان الدین را در طبقة چهارم و از اصحاب ترجیح قرار داده است که با حسن درایت و درک روایت می توانند دسته ای از روایات را بردسته ای دیگر ترجیح دهند (نیز رجوع کنید به سرکیس ، همانجا).

آثار برهان الدین عبارت است از: بدایة المبتدی و شرح آن به نام الهدایه ؛ التجنیس والمزید؛ شرح جامع الکبیر شیبانی ؛ فرائض العثمانی ؛ کفایة المنتهی فی شرح بدایة المبتدی ؛ مختارات مجموع النوازل ؛ مناسک الحجّ؛ منتقی المرفوع ؛ نشر المذهب (بغدادی ، همانجا؛ طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨؛ ابن قطلوبغا، همانجا؛ مدرس تبریزی ، همانجا؛ لکنوی ، ص ١٤١؛ برهان الدین بخاری مرغینانی ، همانجا؛ زرکلی ، همانجا). اما مشهورترین اثر او الهدایه در فقه حنفی است که به سبب تألیف آن ، برهان الدین به «صاحب الهدایه » شهرت یافته است (ابن قطلوبغا، ص ١٤٨؛ لکنوی ، همانجا؛ قرشی حنفی مصری ، همانجا). طاش کبری زاده (همانجا) الهدایه را یکی از مهمترین آثار علم فتاوی در مذهب حنفی می داند. برهان الدین آنگونه که خود می گوید، ابتدا کتاب بدایة المبتدی را نوشته که محتوای آن ، مختصرقدوری و جامع الصغیر محمدبن حسن شیبانی حنفی ، و نکاتی است که بیان آنها را لازم دانسته ، سپس در شرح آن کفایة المنتهی را نگاشته و آنگاه آن را مختصر کرده و الهدایه نامیده است (لکنوی ، ص ١٤١ـ١٤٢؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٢٠٣٢).

الهدایة پیوسته از کتب مرجع و مورد توجه فقیهان بوده است و ازینرو شرحهای متعددی بر آن نوشته اند (طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ٢٤٠ـ٢٤٦؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٧٣٩ـ ١٧٤٠؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٢٠٣٢ـ٢٠٤٠). به نوشتة قرشی حنفی مصری (همانجا)، کردری الهدایه را برای مردم روایت می کرده است . به نوشتة برخی (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٢٠٣٢؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٧٣٩) تألیف الهدایه ، سیزده سال طول کشیده است .

قرشی حنفی مصری علاوه بر شرحی بر الهدایه دوکتاب دیگر به نام العنایة فی تخریج احادیث الهدایه ، و تهذیب الاسماء الواقعه فی الهدایه نوشته و در آنها به رفع اشتباهات و نقایص الهدایه کوشیده است (لکنوی ، ص ١٠٠(

منابع :
(١) ابن عبدالحق ، مراصدالاطلاع ، چاپ علی محمد بجاوی ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢) ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی من صنّف من الحنفیّة ، چاپ ابراهیم صالح ، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) علی بن ابی بکر برهان الدین بخاری ، مرغینانی ، الهدایة : شرح بدایة المبتدی ، ( بی جا، بی تا. ) ؛

(٤) اسماعیل بغدادی ، هدایة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ٢١، چاپ بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٨) برهان الدین زرنوجی ، تعلیم المتعلم طریق التعلم ، مصر ١٣١٩؛
(٩) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة والمعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١٠) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١١) عبدالقادربن محمد قرشی حنفی مصری ، الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة ، حیدرآباد دکن ١٣٣٢؛
(١٢) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٣) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائدالبهیة فی تراجم الحنفیة ، کراچی ١٣٩٣؛
(١٤) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ مرتضی دهقان /