بادِرائیه ، مدرسة ، از مدارس شافعیانِ دمشق . شیخ نجم الدین ابومحمد عبداللّه بادرائی (٥٩٤-٦٥٥)، بنیانگذار مدرسه که مدتی در نظامیه بغداد تدریس می کرد کوشید تا روشهای معمول در آنجا را در مدرسه خود به کار بندد. مدرسه در باب الفرادیس دمشق در خانه ای واقع بود که در اصل از آنِ اُسامه جبلی یکی از امرای شام بود و بادرائی آن را از الملک الناصر داود ایّوبی (متوفی ٦٥٦) خرید و مدرسه بادرائیه را در آن دایر کرد (اِسنوی ، ج ١، ص ٢٧٦). مدرسه در ٦٥٥، چندماه پیش از درگذشت بنیانگذارش ، در حضور الملک الناصر * گشوده شد و بادرائی درمقام مؤسس و واقف و نخستین استاد مدرسه ، نص وقفنامه را در محضر سلطان خواند (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٠٦). بادرائیه موقوفات فراوان با در آمد سرشار داشت (ابن فُوَطی ، ص ٣٢٣). از جمله شرایط وقفنامه این بود که طلاّ ب ، مجرّد و ساکن مدرسه باشند و همزمان در مدرسه دیگری تحصیل نکنند؛ زنان و کودکان حق ورود به مدرسه را نداشتند (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٠٦-٢٠٧). بادرائی نظارت بر امور مدرسه را به وجیه الدین بن سُوید تفویض کرد. این شغل تا روزگار نعیمی دمشقی (متوفی ٩٢٧) در خانواده ابن سوید باقی بوده است (نعیمی دمشقی ، همانجا).

کتابخانه بادرائیه دارای کتابهای سودمندی بوده و عبدالوهاب سبکی (متوفی ٧٧١)، مؤلف کتاب طبقات الشافعیه ، از جمله کسانی بوده است که به این کتابخانه رفت و آمد داشته و از منابع موجود درآن بهره برده ا ست (ج ٣، ص ١٨٥). از برنامه های درسی مدرسه جز فقه ، دروس ادبی و علوم قرآنی و حدیث و تفسیر در آن تدریس می شده است . از اشاراتی درباره درگذشت تنی چند از استادان و معیدان در مدرسه و نیز شرط واقف مبنی بر اقامت شبانه روزی دانشجویان چنین برمی آید که بادرائیه ساختمان وسیعی برای خوابگاه طلاّ ب داشته است (ابن کثیر، ج ١٤، ص ١٤٦).

از فرجام کار مدرسه بادرائیه اطلاّ عی در دست نیست . نعیمی دمشقی از شمس الدین حسینی (متوفی ٨٣٤) به عنوان آخرین مدرس بادرائیه یاد کرده است ( ج ١، ص ٢١٣). در منابع تاریخی و تراجم احوال در سده های هفتم تا نهم به عده کثیری از استادان و معیدان و طلاّ ب این مدرسه اشاره شده است . ا زجمله ایشان یکی نجم الدین ابومحمد بادرائی (متوفی ٦٥٥) است که مدرسه به سبب انتساب به او بادرائیه خوانده شده است . بادرائی پس از تحصیل در شهرهای بغداد و حلب و شام و مصر، به املای حدیث و در ٦٣٩ در نظامیه بغداد به تدریس فقه شافعی پرداخت و چندین بار از جانب خلیفه به سفارت منصوب شد. در اواخر عمر خود به دمشق رفت و مدرسه بادرائیه را بنیان گذاشت و در آن به تدریس پرداخت ، ولی خلیفه عباسی او را به تصدّی قضای بغداد فرا خواند. بادرائی این پیشنهاد را با ناخشنودی پذیرفت و حدود دو هفته پس از آن در بغداد در گذشت . پس از مرگ او، پسرش کمال الدین عهده دار تدریس در بادرائیه شد (ابن فُوَطی ، ص ٣٢٣؛
ج ٨، ص ١٥٩؛
ابن کثیر، ج ١٣، ص ١٩٦ـ١٩٧). دیگر کمال الدین ابوالفضل سَلاّ ر اربلی (متوفی ٦٧٠) بود که به دستور واقف مدرسه ، نخست به اعاده دروس و سپس به تدریس پرداخت (ذهبی ، ج ٥، ص ٢٩٣؛
اسنوی ، ج ٢، ص ٦٩-٧٠). بعضی دیگر از مدرّسان این مدرسه عبارت اند از: قاضی عزالدین ابو حفص اربلی (متوفی ٦٧٥) (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٠٨)؛
تاج الدین عبدالرحمن فزاری (متوفی ٦٩٠) و پسرش برهان الدین ابواسحاق فزاری (متوفی ٧٢٨) که نخست معید درس پدر بود و بعد مدرّس شد (ابن عماد، ج ٥، ص ٤١٣-٤١٤؛
یافعی ، ج ٤، ص ٢٧٩)؛
شرف الدین بن شریشی (متوفی ٧٩٥)، رئیس شافعیان دمشق واستاد بسیاری از طلاّ ب بادرائیه ؛
قاضی کمال الدین احمد شیرازی (متوفی ٧٣٦) از شاگردان تاج الدین فزاری (ابن کثیر، ج ١٤، ص ١٧٥؛
ابن عماد، ج ٦، ص ٣٤٢)؛
شمس الدین ابوعبداللّه محمدبن حسن بن محمد حسینی حصنی شافعی (متوفی ٨٣٤) که ، به گفته نعیمی ، آخرین مدرّس بادرائیه بود (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢١٣؛
ابن عماد، ج ٧، ص ٢٠٩). از جمله معیدان مشهور بادرائیه می توان از ضیاء طوسی (متوفی ٧٠٦) (ابن عماد، ج ٦، ص ١٤) و علاءالدین مقدسی (متوفی ٧٤٨) (همان ، ج ٦، ص ١٥٣) و حافظ ابن خرّاط (متوفی ٧٣٩) (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢١٥) و شمس الدین محمدکواکبی (متوفی ٧٦٩) (همانجا) نام برد. از جمله طلاّ ب مشهور آنجا ابن کثیر عمادالدین ابوالفداء دمشقی صاحب کتاب البدایة و النهایه (متوفی ٧٧٤) (ابن کثیر، ج ١٤، ص ١٤٦) و شیخ تقی الدین ابوبکر لوبیانی (متوفی ٨٣٨) (ابن عماد، ج ٧، ص ٢٢٧) بوده اند.

منابع :
(١) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٢) ابن فُوَطی ، الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فی المائة السابعة ، چاپ مصطفی جواد، بغداد ١٣٥١؛
(٣) ابن کثیر، البدایة و النهایة فی التاریخ ، قاهره ١٣٥١؛
(٤) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ عبدالله جبوری ، بغداد ١٩٧٠-١٩٧١؛
(٥) محمدبن احمد ذهبی ، العبر فی خبر من غبر ، چاپ صلاح الدین منجد، کویت ١٩٦٠-١٩٦٦؛
(٦) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ عبدالفتاح محمد الحلو و محمود محمد طناحی ، قاهره ١٣٨٣/١٩٦٤؛
(٧) نورالله کسائی ، مدارس نظامیّه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) عبدالقادربن محمد نعیمی دمشقی ، الدّارس فی تاریخ المدارس ، چاپ جعفر حسنی ، ( بی جا ) ١٩٨٨؛
عبداللّه بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٩٧٠.

/نوراللّه کسایی /