دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٠٨٢
بُروسَوی ، یعقوب بن علی ، فقیه ، ادیب ، مدرّس و قاضی حنفی بروسه که گاه او را ابن سیدی علی و سیدی علی زاده نیز خوانده اند. در بروسه متولد شد. از زمان تولدش اطلاعی در دست نیست . نزد عالمان زمان خود علم آموخت و پس از تکمیل تحصیلات ، به مدرّسی در مدرسة حمزه بک بروسه برگزیده شد، پس از آن مدرّس مدرسة ابن الملک در آیدین و سپس مدرّس مدارس سلطانیه ، بایزیدخان و سلطان مراد در بروسه شد (طاش کبری زاده ، ص ٣١٤؛ مجدی افندی ، ص ٣٢٨؛ لکنوی ، ص ٢٢٦؛ زرکلی ، ج ٨، ص ٢٠١). پس از آن ، مقام قضای ادرنه به وی واگذار شد و او پس از مدتی ، از مقام قضا کناره گیری کرد و دوباره در یکی از مدارس به تدریس پرداخت (همانجاها؛ ثریا، ج ٤، ص ٦٤٧؛ کحاله ، ج ١٣، ص ٢٥١). بعضی از شاگردان او عبارت اند از: محمد چلبی ؛ محیی الدین قراباغی (متوفی ٩٤٢)؛ سعدالدین چلبی (متوفی ٩٥٧)؛ حسام الدین تالش (طاش کبری زاده ، ص ٤٤٨، ٤٥٧، ٥١٣، ٥٢٤). بروسوی پس از مدتی ، از تدریس بازنشسته شد و در ٩٣١، هنگام مراجعت از حج ، در برکة الحاج در گذشت (منابع فوق جز ثریا، ج ٤، ص ٦٤٧ که تاریخ وفات او را ٩٣٢ می داند).
از آثار بروسوی پیداست که به زبانهای عربی ، فارسی و ترکی تسلط کامل داشته است . آثار او بیشتر به صورت حاشیه و شرح بر کتب متقدمان و بدین قرار است : حاشیه بر شرح دیباجة المصباح در نحو؛
حاشیه بر شرح السّراجیه در فرایض ؛
پاسخ پرسشهای حمیدی بر شرح مفاتیح العلوم جرجانی ؛
التذکره در حدیث ؛
مختصر مرآة الجنان یافعی در تاریخ . مهمترین کتاب بروسوی مفاتیح الجنان فی شرح شرعة الاسلام در تصوف است که به سبب همین تألیف ، بروسوی به شارح الشرعه ملقب شد (طاش کبری زاده ، ص ٣١٥)
بروسوی شرحی عربی بر گلستان سعدی نوشته که حائز اهمیت بسیار است . هر چند وی را متهم کرده اند که شرح منیری را به نام خود ثبت کرده است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٠٤؛
منزوی ، ج ٥، ص ٣٤٩٢)، اما وجود نسخه های متعدد این شرح که برخی به خط مؤلف است ، این ادعا را محل تأمل کرده است . حاجی خلیفه (ج ٢، ستون ١٦٤٩) و بغدادی (ج ٢، ستون ٥٤٧) اثر دیگری با نام مرآة الکائنات فی العمل
بالا´لات در علم هیئت به وی نسبت داده اند.
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ١٣١٥؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، الشقائق النعمانیة ، چاپ احمد صبحی فرات ، استانبول ١٤٠٥؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٧) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائد البهیّة فی تراجم الحنفیّة ، کراچی ١٣٩٣؛
(٨) محمد مجدی افندی ، حدائق الشقائق (ترجمة شقائق ) استانبول ١٩٨٩؛
(٩) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش .
/ علیرضا ذکاوتی قراگزلو /