دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٠٦٩
بروجردی ، حسین بن محمدرضا، از علمای امامیه در قرن سیزدهم و صاحب منظومه ای در رجال . به گفتة خودش ، در شوال ١٢٣٨ به دنیا آمد و در شهرهای نجف و کربلا و بروجرد نزد علمایی چون صاحب جواهر و شیخ محمدحسن کاشف الغطاء و شیخ محمّدحسین صاحب فصول و سیدشفیع جاپلقی و سیّد جعفر دارابی به تحصیل فقه و اصول و تفسیر و رجال پرداخت (امین ، ج ٦، ص ١٨؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء٢، قسم ١، ص ٣٩١؛ همو، ١٣٣٧ ش ، ص ١٤٧؛ حبیب آبادی ، ج ٤، ص ١٠٥٩؛ قمی ، ص ١٥٥) و به مراتب بلند علمی دست یافت . پدرش از علما بود و از سیّد عبدالله شبّر * اجازة حدیثی گرفته بود (حبیب آبادی ، ج ٤، ص ١٠٥٨؛ قمی ، همانجا). برادرش سید علیمحمد (متوفی ١٢٩٢) نیز از علما بود. شهرت عمدة بروجردی به دلیل سرودن منظومه ای است در ١٣١٣ بیت در علم رجال به نام زبدة المقال (یا نخبة المقال ) که از دقّت و ایجاز و فصاحت برخوردار است . محدّث قمی تاریخ در گذشت عالمان مشهور را از این کتاب نقل کرده است (قمی ، همانجا). این منظومه در ١٢٦٠، سروده شده و در ١٣١٣ همراه رساله ای دیگر به نام المستطرفات فی النِّسب و الالقاب و الکنی به نثر، چاپ شده است . مولی علی عَلیاری تبریزی (متوفی ١٣٢٧) منظومه ای با نام منتهی الا´مال فی تتمیم زبدة المقال در تکمیل آن سروده و سپس هر دو منظومه را با عنوان بهجة الا´مال شرح کرده است (امین ، همانجا؛ حبیب آبادی ، ج ٤، ص ١٠٥٩؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٣، ص ١٥٩ـ١٦٠، ج ١٢، ص ٣٤، ج ٢٣، ص ٨، ج ٢٤، ص ٩٩). فرزند شارح ، محمدحسن علیاری ، نیز این شرح را با نام مختصرالمقال تلخیص کرده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٣، ص ١٦٠). سید شهاب الدین مرعشی نجفی نیز تعلیقه ای به نام منیة الرجال بر نخبة المقال نوشته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢٣، ص ٢٠٤). بروجردی تفسیری بزرگ نیز داشته که مقدمه و بخشی از سورة بقرة آن پایان یافته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء٢، قسم ١، ص ٣٩٢؛ قمی ، همانجا). او در ١٢٧٧ (یا١٢٧٦؛ و به نوشتة محدث قمی :١٢٨٤) در بروجرد درگذشته است (قمی ، همانجا؛ مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٢٥٢؛ حبیب آبادی ، همانجا). فرزندش ، سید نورالدین و فرزند وی سیّد عبدالحسین ، نیز از علما بوده اند (حبیب آبادی ، همانجا).
منابع :
(١) محمد محسن آقا بزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء٢: الکرام البررة ، مشهد١٤٠٤؛
(٣) همو، مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال ، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٤) محسن امین ، اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) محمدعلی حبیب آبادی ، مکارم الا´ثار در احوال دورة قاجار ، اصفهان ١٣٦٢ـ ١٣٦٤ ش ؛
(٦) عباس قمی ، فوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة ، ( بی جا، بی تا. ) ؛
(٧) محمد علی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش .
/ حسن طارمی /