بَرْمَکی ، ابوعبدالله (یا ابوجعفر) محمدبن اسماعیل بن احمدبن بشیر برمکی رازی ، معروف به صاحب صومعه ، محدث امامی قرن سوم . به گفتة نجاشی (ص ٣٤١) او در قم زندگی می کرده ولی قمی نبوده است . به ظنّ قوی از مردم ری بوده ، چنانکه کَشّی (ص ٣١٢، ٤٤٠، ٤٨٩)، کلینی (ج ٦، ص ٣٤٥)، ابن حَجَر عسقلانی (ج ٥، ص ٨٢) و دیگران از او با لقب رازی نام برده اند؛ بویژه اینکه ابن حجر شرح حال او را از تاریخ الرّی منتجب الدین * رازی (و به تعبیر ابن حجر : ابوالحسن بن بابویه ) آورده است . این کتاب دربارة شهر ری و زندگی رجال آن بوده که نسخه های آن مفقود شده است ( رجوع کنید به منتجب الدین رازی ، مقدمة محدث اُرمَوی ، ص ١١ـ١٦). با وجود تحقیقات متعدد، انتساب یا عدم انتساب محمدبن اسماعیل به خاندان برامکه معلوم نشده است . دربارة تولد و وفات و همعصریش با امامان شیعه در کتب رجال چیزی نوشته نشده ، اما با توجه به راویان او، از جمله محمّدبن جعفر اسدی * (متوفی ٣١٢؛ نجاشی ، ص ٣٧٣)، در قرن سوم می زیسته است . همچنین در بعضی از طرق روایی کلینی (ج ٦، ص ٣٤٥ـ٣٤٦)، برمکی واسطة میان سلیمان بن جعفر جعفری ـ از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام ـ و سهل * بن زیاد آدمی ـ از اصحاب امامان نهم ، دهم و یازدهم علیهم السلام ـ بوده که مؤید همین نظر است . بعلاوه ، ابن حجر (ج ٥، ص ٨٢)، به نقل از منتجب الدین ، او را از راویان امام جواد علیه السلام شمرده است . تستری (ج ٨، ص ٥٨) نیز عدم ذکر او را در رجال و الفهرست شیخ طوسی ناشی از غفلت دانسته است .

نام او به صورت محمدبن اسماعیل رازی و محمد اسماعیلی برمکی رازی و گاه بدون ذکر نسبت در سلسلة اسناد و طرق روایی بعضی احادیث کتب اربعه و غیر آن آمده است . کشّی به واسطة حمدویه و ابراهیم ، پسران نصیر، از برمکی روایت می کند، و برمکی از اشخاصی چون احمدبن سلیمان ، علی بن حبیب مداینی ، حسن بن علی بن فضّال و عبدالعزیزبن مهتدی روایت کرده است (ص ٣ـ٤، ٣١٢، ٤٤٠ـ٤٤١، ٤٨٩). کلینی ، گاهی لفظ رازی را به دنبال نام او نیاورده ، ازینرو ممکن است با چند محدث دیگر به همین نام اشتباه شود. در این صورت از روی قراین ـ مانند نقل بیواسطه یا با واسطه و راویانی که در سلسلة سند قرار دارند ـ می توان مقصود را دریافت ( رجوع کنید به خوئی ، ج ١٥، ص ٩٠). همچنین ابن بابویه (متوفی ٣٨١) نام او را در طریق رواییش آورده که وی گاهی با سه واسطه از امام رضا علیه السلام روایت کرده است (١٤٠١، ج ٤، ص ١٦). طوسی نیز در تهذیب الاحکام (از جمله رجوع کنید به ج ٦، ص ٩٥)، از او روایت کرده است .

دانشمندان علم رجال شیعه ، دربارة موثق بودن یا نبودن او اختلاف دارند. نجاشی (ص ٣٤١) او را ستوده و مورد وثوق دانسته است . علامة حلّی (ص ١٥٥) و علامة مجلسی در وجیزه (به نقل مامقانی ، ج ٢، بخش ٢، ص ٨١) نیز او را مدح کرده اند. از متقدمان شیعه تنها حسین بن عبیدالله غضائری * در الضعفا او را ضعیف دانسته است (مامقانی ، همانجا). رجالیهای متأخر شیعه چون مامقانی (همانجا)، قهپائی (ج ٥، ص ١٥٠)، اردبیلی (ج ٢، ص ٦٨)، و خوئی (ج ١٥، ص ٩٥)، قول نجاشی را ترجیح داده ، او را موثق می شمارند. تعبیر تستری (ج ٨، ص ٥٧) نیز گرایش او را به همین نظر افاده می کند. دلیل خوئی بر اثبات موثق بودن وی ، نشانة نادرستی انتساب کتاب الضعفا به ابن غضائری است و بنابراین توثیق نجاشی بدون معارض می ماند. او براساس همین دیدگاه کنیة محمدبن اسماعیل را ابوعبداللّه دانسته ، ولی تستری کنیة ابوجعفر را پذیرفته است (خوئی ، همانجا؛ تستری ، همانجا). این احتمال نیز مطرح است که ملاک ابن غضائری در جرح و تعدیل راویان ، دیدگاههای اعتقادی ، و نه موثق بودن در نقل ، بوده است .

به گفتة نجاشی (ص ٣٤١)، یکی از تألیفات محمدبن اسماعیل کتاب التوحید است که راوی آن محمدبن جعفر اسدی بوده است . آقابزرگ طهرانی (ج ٤، ص ٤٨١) و دیگران ، به استناد از نجاشی ، از آن کتاب یاد کرده اند. این کتاب مانند بسیاری از آثار تألیفی راویان و دانشمندان شیعه ، اینک در دست نیست ، اما روایاتِ آن در متونی چون الکافی ، التوحید (کلینی ، ج ١، ص ١٢٥) و التوحید ابن بابویه (فهرست اعلام ، ص ٥٥٧) نقل شده است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم ( تاریخ مقدمه ١٣٥٧ ش ) ؛
(٣) همو، من لایحضره الفقیه ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/ ١٩٨١، مشیخه ؛
(٤) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٥) محمدبن علی اردبیلی ، جامع الرواة ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، تهران ١٣٧٩ـ١٣٩١؛
(٧) ابوالقاسم خوئی ، معجم رجال الحدیث ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدبن حسن طوسی ، تهذیب الاحکام ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٩) حسن بن یوسف علاّ مه حلّی ، رجال العلامة الحِلی ، نجف ١٣٨١/١٩٦١، چاپ افست قم ١٤٠٢؛
(١٠) عنایة الله قهپائی ، مجمع الرجال ، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی ، اصفهان ( ١٤٣٧ ش ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١١) محمدبن عمرکشّی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(١٢) محمدبن یعقوب کلینی ، الکافی ، چاپ علی اکبر غفاری ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٣) عبدالله مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(١٤) علی بن عبیدالله منتجب الدین رازی ، الفهرست ، چاپ جلال الدین محدث ارموی ، قم ١٣٦٦ ش ؛
(١٥) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ بمانعلی دهقان /