دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٠٤٢
بَرْمَکی ، ابوحفص عمربن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل ، محدّث و فقیه حنبلی قرن چهارم . وی به محلّه یا قریة برامکه یا برمکیّة بغداد منسوب بود. در بغداد درس خواند و محضر بزرگانی چون احمدبن عثمان بن یحیی آدمی (٢٥٥ـ٣٤٩)، اسماعیل بن علی خُطبی (٢٦٩ـ٣٥٠)، علی بن الصوّاف (متوفی ٣٥٩) و ابن مالک را درک کرد و از ایشان حدیث و فقه آموخت (خطیب بغدادی ، ج ١١، ص ٢٦٨ـ٢٦٩؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٣٩، ٥٩٤؛ زرکلی ، ج ٥، ص ٤٠). مدتی نیز در مصاحبت و ملازمت عمربن بدر مغازلی و ابوعلی النجاد و ابوبکر عبدالعزیز بود و از آنان استماع حدیث کرد (ابن ابی یعلی ، ج ٢، ص ١٥٣(.ابن ابی یعلی (همانجا) او را در شمار طبقة سوم فقهای حنبلی ذکر کرده و به داشتن فتاوی بسیار و همه جانبه وتألیفات سودمند ستوده است .
برمکی به صوفیه نیز گرایش داشته و از بزرگان ایشان ، چون ابراهیم بن ادهم و معروف کرخی ، مطالبی عرفانی روایت کرده است ؛ از جمله از ابراهیم بن ادهم ، با پنج واسطه ، چند بیت شعر نقل کرده که در آن انس داشتن با خدا، دوری جستن از مردم و خرسند بودن به قضای الهی سفارش شده است (همان ، ج ٢، ص ١٥٤ـ ١٥٥).
خطیب بغدادی (ج ١١، ص ٢٦٩) از ابراهیم فرزند برمکی نقل کرده که پدرش در ٣٨٩ درگذشت ؛ اما ذهبی (ص ١٦٩) سال درگذشت او را ٣٨٨ نوشته است . از او سه فرزند به نامهای ابواسحاق ابراهیم (٣٦١ـ٤٤١ یا ٤٤٥)، ابوالعباس احمد (متوفی ٤٤١) و ابوالحسن علی (٣٧٣ـ٤٥٠) برجای ماند (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٣٩). ابراهیم از فقهای طبقة چهارم حنبلی بود (ابن ابی یعلی ، ج ٢، ص ١٩٠) و در جامع منصور حلقة فتوی داشت (یاقوت حموی ، همانجا). علی از ابن حبّابه ، یوسف بن عمر قوّاس و معافابن زکریا سماع حدیث کرد و نزد ابوحامد اسفراینی فقه شافعی آموخت (همانجا). خطیب بغدادی (همانجا) او را به وثاقت و درستکاری و دینداری ستوده و خود نیز از او روایت کرده است . احمد نیز از راویان صدوق بوده و از ابن شاهین استماع حدیث کرده است (یاقوت حموی ، همانجا). آخرین محدّث این خانواده ابوالحسین احمد، فرزند ابراهیم ، بود که از حافظ ابوالفتح بن احمدبن ابی الفوارس و دیگران حدیث شنیده و قاضی محمدبن عبدالباقی از او روایت کرده است (همانجا).
به برمکی آثاری نسبت داده اند که عبارت اند از : کتاب حُکم الوالدین فی مال ولدهما ؛ کتاب الصیام ؛ شرح بعض مسائل الکوسج (ابن ابی یعلی ، ج ٢، ص ١٥٣؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ٧٨١؛ همو، ایضاح المکنون ، ج ٢، ستون ٢٩٠؛ کحّاله ، ج ٧، ص ٢٧٢؛ زرکلی ، همانجا؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٤١٣، ١٤٣٤).
منابع :
(١) ابن ابی یعلی ، طبقات الحنابلة ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٤، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، بیروت ١٤٠٧ـ١٤١٢/١٩٨٧ـ١٩٩٢؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٨) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٩) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ بمانعلی دهقان /