برلین ، کنگره ، بزرگترین اجتماع سیاسی قدرتهای بزرگ اروپا در قرن سیزدهم /نوزدهم (پس از کنگرة وین ١٢٣٠ـ ١٢٣١/ ١٨١٤ـ١٨١٥ و پاریس ١٢٧٣/١٨٥٦). محور مذاکرات و تصمیمات آن ، تعدیل شرایط پیمان سان استفانو (یشیل کوی * کنونی در نزدیکی استانبول )، روشن کردن وضع متصرفات عثمانیها در بالکان و حل مسئلة شرق بود که نتایج آن شامل ایران و حتی افغانستان شد.

مقدمات . در پی ناآرامیهایی در سرزمینهای اروپاییِ قلمرو عثمانی ، جنگهای روسیه و عثمانی در بهار ١٢٩٤/

١٨٧٧ از سرگرفته شد. از جملة این ناآرامیها، شورش هرزگووین در جمادی الا´خرة ١٢٩٢/ ژوئیة ١٨٧٥ در اعتراض به سنگینی مالیات اغنام و بدرفتاری مأموران عثمانی بود (گریمبرگ و سوانستروم ، ج ١١، ص ١٤٤؛ د. ترک ، ذیل «معاهدة برلین »). بی توجهی دولت عثمانی به اصلاحات پیش بینی شده در طرح آندراسی که برای آرام کردن هرزگووین و بالکان تهیه شده بود، و نیز قتل رایزنهای فرانسه و آلمان در آشوبی همگانی در صحن مسجد سالونیک ، مخاصمات میان روسیه و عثمانی را تشدید کرد. گردهم آیی استانبول (٦ ذیحجة ١٢٩٣ـ٥ محرم ١٢٩٤/ ٢٣ دسامبر ١٨٧٦ ـ ٢٠ ژانویة ١٨٧٧)

به ریاست صفوت پاشا نیز بی نتیجه ماند و برخی اختلاف نظرها میان باب عالی و دولتهای انگلیس و فرانسه و دگرگونیهای سریع در داخل کشور، آسیب پذیری عثمانیها را در برابر روسیه افزایش داد و دولت روسیه به بهانة بی توجهی عثمانیهابه اصلاحات درخواستی دول اروپایی در بالکان ، در جبهة وسیعی ، از دانوب تا قفقاز، با دولت عثمانی به جنگ پرداخت ( د. ترک ، همانجا).

دولت عثمانی با قوایی خسته و تجهیزات ناقص و مالیه ای که تحمل مخارج جنگی بزرگ را نداشت ، خواهان ترک مخاصمه شد که در ١٩ رجب ١٢٩٥/١٩ ژوئیة ١٨٧٨ قرارداد آن در اَدْرِنه به امضا رسید. روسها در٢٨ صفر ١٢٩٥/٣ مارس ١٨٧٨ در پی پیشروی در چَتالجه و ورود به سان استفانو، عهدنامه ای با عثمانیها منعقد کردند (کین راس ، ص ٥٤٣؛ بریانشانینوف ، ص ٢٢٣، د. ترک ، همانجا؛ لاموش ، ص ٣٣٣). از مهمترین مواد این عهدنامه تضمین استقلال مونتنگرو صربستان و رومانی و تشکیل کشور بزرگ بلغارستان بود (بریانشانینوف ، همانجا). تشکیل چنین کشور بزرگی ، که احتمالاً در مدار نفوذ روسیه قرار می گرفت ، موجب نگرانی اتریش و انگلستان بود. صدراعظم انگلستان ، بنجمین دیزریلی ، لرد بیکنزفیلد ، با اعلام این نظر که پیمان سان استفانو جنوب شرقی اروپا را مستقیماً زیر نفوذ روسیه قرار داده و با نقض آشکار تقسیم بندی نژادی ، مردم غیر اسلاو و بالکان را نادیده گرفته است ، خواستار تجدیدنظر در شرایط آن شد (کین راس ، ص ٥٤٤). بدینسان ، کنگرة برلین به تشویق بریتانیا و به پیشنهاد اتریش برای تجدیدنظر در مفاد پیمان سان استفانو تشکیل شد. بریتانیا پیش از تشکیل کنگره با یک سلسله مذاکره و عقد قراردادهای پنهانی با دول ذینفع ، زمینه را برای پیشبرد مقاصد خود فراهم ساخت ؛ مثلاً سالزْبِری ، سیاستمدار محافظه کار انگلیسی و وزیرخارجة دولت دیزریلی ، در جمادی الاولی ١٢٩٥/مه ١٨٧٨، کمی پیش از شروع کار کنگره ، در پیامی به لایارد ، سفیر آن کشور در استانبول ، به باب عالی اخطار کرد که دولت عثمانی باید با عقد پیمان تدافعی با انگلستان مبنی بر حمایت این دولت از عثمانی در برابر خطر نفوذ روسیه در قلمرو آسیایی آن کشور موافقت کند. عثمانیها آن اتحاد تدافعی را، قبل از انقضای مهلت پذیرفتند و قبرس ، که حکم دروازة مصر و شامات را داشت و ازینرو برای بریتانیا مهم بود، به تصرف آن کشور درآمد (محمود، ج ٣، ص ٨٦٥ـ٨٦٦، ٨٦٨) و مقرر شد که خراج سالیانه ای از اضافه درآمدهای آن به سلطان پرداخت شود (کین راس ، ص ٥٤٧(.

در ٧ جمادی الا´خرة ١٢٩٦/٣٠ مه ١٨٧٨، روسیه و انگلستان ، به طور همزمان ، برای تحدید بلغارستان بزرگ ، موافقتنامه ای نهانی در لندن منعقد کردند (همان ، ص ٥٤٤ ـ ٥٤٥؛ محمود، ج ٣، ص ٨٦٧). انگلستان مذاکرات مقدماتی را با آلمان نیز که با ملاقات سالزبری و بیسمارک در ذیقعدة ١٢٩٣/ نوامبر ١٨٧٦ آغاز شده بود، تا ١٠ جمادی الا´خره ١٢٩٥/ ١٢ ژوئن ١٨٧٨ ادامه داد. در این مذاکرات ، انگلستان موفق شد همراهی بیسمارک را، که به سبب نقش سیاسی خود در کنگرة برلین لقب «دلال درستکار » گرفت (وارد،

ج ١٢، ص ٣٩٦؛ گریمبرگ و سوانستروم ، ج ١١، ص ١٥٠؛

١. شاهزاده گورچاکف ٢. وادینگتون ٣. لرد بیکانزفیلد(دیزرییلی ) ٤. هومن لوهه ٥. کنت کورتی ٦. کنت آندراسی

٧. پرنس بیسمارک ٨. کنت شووالف ٩. سعدالله بیگ ١٠. سالزبوری ١١. کارتودری پاشا

پامر، ج ٢، ص ٢٨٩)، جلب کند. موضعگیری آلمان دراین کنگره و حمایت آن دولت از نظر انگلستان منشأ سوءظنی تاریخی میان آلمان و روسیه شد که در سرنوشت اروپااثری پایدار نهاد و بارزترین و فوریترین آن ، از هم پاشیدن اتحادیة سه کشور آلمان ، اتریش و روسیه بود (گریمبرگ و سوانستروم ، ج ١١، ص ١٥١).تجدیدنفوذ روسیه در بالکان برای انگلستان دستاورد سیاسی مهمی بود و در تاریخ به «صلح افتخارآمیز »، یعنی همان تعبیری معروف شد که دیزریلی در نطق خود هنگام بازگشت از کنگره از آن یاد کرد (لرند،

ج ٢، ص ٩٧١؛ وارد، ج ١٢، ص ٣٩٩؛ پامر، همانجا؛ گریمبرگ و سوانستروم ، همانجا؛ کین راس ، ص ٥٤٦)، گرچه برای نمایندة روسیه «تاریکترین صفحة زندگی سیاسی » او بود (بریانشانینوف ، ص ٢٢٤).

کنگره در ١١جمادی الا´خره ١٢٩٥/١٣ ژوئن ١٨٧٨، در کاخ رادزویل برلین تشکیل شد (لرند، ج ٥، ص ٣١٥٥). دولتهای شرکت کننده بهترین دولتمردان خود را روانة این کارزار سیاسی کردند، از آلمان بیسمارک و هوهن لوهه ؛ از انگلستان دیزریلی و سالزبری ؛ از روسیه گارچاکف ، وزیر امورخارجه ، و شوالف ، سفیر روسیه در لندن ؛ از اتریش ـ هنگری کنت آندراسی ، صدراعظم و وزیر امورخارجه ؛ از فرانسه وادینگتن ، وزیر امورخارجه ؛ از ایتالیا کورتی ، در کنگره شرکت کردند (گریمبرگ و سوانستروم ، ج ١١، ص ١٤٩؛ د. ترک ، همانجا). دولت عثمانی ، الکساندر کاراتودُری پاشا، وزیر فواید عامه ، که مسیحی بود، و سعدالله بیک ، سفیر عثمانی در برلین ، را برای دفاع از منافع خود به کنگره روانه کرد (شاو، ج ٢، ص ١٩٠؛ د. ترک ، همانجا). یونان نیز با حمایت انگلستان موفق شد هیئت نمایندگی خود را بدون حق رأی به کنگره بفرستد (وارد، ج ١٢، ص ). ٣٩٥(

با وجود همة تمهیدات ، دستیابی به توافق در کنگره

آسان نبود. هیئت نمایندگی انگلستان به نشانة اعتراض تهدید کرد که جلسات را ترک خواهد گفت (همانجا) و روسها براحتی حاضر به تجدیدنظر در عهدنامة پیشین نبودند و

در برابر تجزیة بلغارستان و عقب نشینی از متصرفات خود مقاومت می کردند.

فرمانروایی اتریش ـ هنگری ، که در بالکان در پی کسب جایگاهی مشابه روسیه بود، برای افزایش نفوذ سیاسی ـ اقتصادی خود در منطقه ، خواهان اشغال بوسنی و هرزگووین و حمایت از صربستان و قره داغ و تسلط بر راههای تجاری جزایر سالونیک بود ( د. ترک ، همانجا). به ایتالیا نیز وعده هایی دربارة توسعة متصرفات در حوزة آدریاتیک و انضمام آلبانی داده شد (پامر، همانجا) و فرانسه ، برای کسب مجوز اشغال تونس تلاش می کرد ( د. ترک ، همانجا). دولت عثمانی نیز مجبور به ترک قلمرو وسیعی شد که مایة رقابت ودرگیری میان دول بزرگ بود. این دولت دو پنجم از کل اراضی و یک پنجم از جمعیت خود، حدود ٥ر٥ میلیون نفر را که

تقریباً نیمی از آنان مسلمان بودند، از دست داد (شاو، ج ٢، ص ١٩١). بدینسان ، کنگره ، هر چند شرایط پیمان سان استفانورا سبکتر ساخت ، شکستی بر عثمانیها تحمیل کرد که پس از پیمان پاساروویتس (١١٣٠/١٧١٨) سابقه نداشت (لاموش ، ص ٣٣٥).

سرانجام . در ١٣ رجب ١٢٩٥/١٣ ژوئیة ١٨٧٨ کنگره با امضای پیمانی در ٦٤ ماده پایان یافت (برای متن کامل معاهده رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٨٣٦ـ١٨٥٨). مهمترین مسئلة کنگره ، یعنی سرنوشت بلغارستان بزرگ ، پس ازچهار روز بحث ( د. ترک ، همانجا)، بدین ترتیب حل شدکه براساس پیمان ، این ناحیه به سه قسمت تقسیم شود: ١) امیرنشینی خودمختار در شمال بالکان که شاهزاده ای مسیحی ، برگزیده و خراجگزار سلطان عثمانی ، بر آن حکومت کند (مادة ٣ و ٩). نمایندگان روسیه و دیگر امضاکنندگان عهدنامه می بایست بر این حکومت تازه که استقلال داخلی می یافت نظارت موقت داشته باشند (مادة ٦). حقوق قانونی مالکان مسلمان نیز در آن به رسمیت شناخته شد (مادة ١٢). ٢) سرزمین جنوب بالکان با نام روم ایلی * شرقی که مرکز

آن فِلِبه بود و باب عالی ، با موافقت دولتهای بزرگ ، برای آن یک والی مسیحی به مدت پنج سال ، تعیین می کرد (مادة ١٣، ١٥، ١٧). البته انتصاب حاکمی مسیحی برای روم ایلی شرقی اعتراض مسلمانان این نواحی (پوماکها )را برانگیخت . تعیین نظام حکومتی روم ایلی بر عهدة هیأتی بین المللی گذاشته شد (مادة ١٨) و دولت عثمانی تعهد کرد اصلاحاتی را که در ١٢٨٥/١٨٦٨ در جزیرة کِرت (اقریطس ) انجام داده بود، با تغییراتی ، در این ناحیه نیز انجام دهد (مادة ٢٣؛ لاموش ، ص ٣٣٤). در مقابل ، مقرر شد که روسیه سپاهیان خود را پس از نه ماه از این سرزمین بیرون ببرد (مادة ٢٢). ٣) مقدونیه ، که به بلغارستان بزرگ واگذار شده بود، با قید شرط اصلاحات به عثمانی تعلق گرفت ( د. ترک ، همانجا؛ شاو، ص ١٩٠(.

تجزیة بلغارستان برای بریتانیا پیروزی سیاسی کوتاه مدتی شمرده می شد، زیرا از نفوذ روسیه در بالکان می کاست و راه آن کشور را به دریا قطع می کرد.

براساس مفاد مادة ٢٥ عهدنامه ، بوسنی هرزگووین به پیشنهاد بریتانیا، به اشغال نظامی اتریش ـ هنگری درآمد و ادارة آن به دست همین دولت سپرده شد، با این توجیه که به دلیل دوری این سرزمین از پایتخت عثمانی و کمی جمعیت ترک در آن و ضرورت همزیستی ارتدوکسها و کاتولیکها و مسلمانها این تدبیر ضامن نظم و توازن مطلوب خواهد بود. بدینسان بریتانیا موفق شد که از تشکیل دولتهای اسلاو در بالکان و گسترش نفوذ روسها جلوگیری کند (وارد، ج ١٢، ص ٣٩٦). به اتریش اجازه داده شد که در استان نووی بازار ، پادگان نظامی داشته باشد و از راههای آن در امور بازرگانی استفاده کند ( د. ترک ، همانجا؛ وارد، همانجا). این امر برای نفوذ اتریش در شمال آلبانی و مقدونیه زمینة مناسبی فراهم آورد. توافقنامة ٢٨ ربیع الا´خر ١٢٩٦/ ٢١ آوریل ١٨٧٩، میان دولت عثمانی و امپراتوری هابسبورگ امتیازاتی را که اتریش در برلین کسب کرده بود، تحکیم و تثبیت کرد (وارد، همانجا).

کنگرة برلین استقلال رومانی را نیز به رسمیت شناخت (مادة ٤٣)، اما بخشهایی از بسارابی ، که به موجب پیمان پاریس به رومانی واگذار شده بود، در ازای دوبروجا و جزایر دلتای دانوب و تولچی به روسیه تعلق گرفت ، حال آنکه جمعیت دوبروجا بیشتر ترک و بلغار بودند و بسارابی از نظر تاریخی و قوم شناسی سرزمینی رومانیایی شمرده می شد. شرط دیگر استقلال رومانی ، رعایت حقوق اتباع یهود آن کشور بود. رومانی در ازای کسب امتیاز پذیرفت که قلاع و استحکامات نظامی خود را در امتداد رود دانوب ویران کند و زمینة مبادلات آزاد تجاری در این منطقه را فراهم آورد (ماده های ٤٨، ٥٢؛ وارد، ج ١٢، ص ٣٩٧).

عهدنامة برلین به صربستان استقلال داد (مادة ٣٤)، اما حقوق مسلمانان در مالکیت اراضی در آن کشور پذیرفته شد (مادة ٣٩) و از آنجا که بخشی از اراضی عثمانی به صربستان داده می شد، پرداخت قسمتی از دیون عثمانی نیز به عهدة آن کشور گذاشته شد (مادة ٤٢). کنگره استقلال مونتنگرو را نیز به رسمیت شناخت و این دولت هم متعهدشد که پرداخت بخشی از دیون عثمانی را تقبل کند (وارد، ج ١٢، ص ٣٩٨). اما جزیرة کرت در اختیار عثمانی باقی ماند (همانجا). کنگره از تعیین مرز قطعی یونان با عثمانی سرباز زد، ولی به پیشنهاد وادینگتن ، حق وساطت میان دو کشور هنگام تعیین قطعی مرزها و کمک به اجرای مفاد معاهده برای دولتهای بزرگ امضاکنندة عهدنامه محفوظ ماند (مادة ٢٤؛ وارد، همانجا).

در آسیا مرزهای کرانه های دریای سیاه ، همچنانکه در پیمان سان استفانو تعیین شده بود، در عهدنامة برلین نیز تأیید شد. باب عالی ، قارص و اَردَهان و باطوم * را به روسیه واگذار کرد (مادة ٥٨). در عوض ، تزار قول داد که باطوم را بندر آزاد تجاری اعلام و از احداث استحکامات نظامی در آن خودداری کند. ولی هشت سال بعد جانشین وی ، به رغم اعتراض انگلستان ، این قول را زیر پا نهاد.

در ایالتهای ارمنی نشین ، باب عالی متعهد شد که به نفع ارمنیان اصلاحاتی انجام دهد و در برابر تجاوز کردها و چرکسها از ایشان حمایت کند (مادة ٦١). بعلاوه ، دولت عثمانی آزادی دین و مذهب و تساوی حقوق میان اتباع خود را تضمین و پرداخت غرامتی بالغ بر ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٨٠٢ فرانک را تقبل کرد. تأمین آزادی بُغازهای دریای سیاه به موجب پیمانهای پاریس (١٢٧٢/١٨٥٦) و لندن (١٢٨٨/١٨٧١) نیز از دیگر تعهدات باب عالی بود ( د. ترک ، همانجا).

کنگرة برلین نتوانست راه حلی عادلانه ارائه کند که در بالکان و سایر مناطق مورد بحث به صلحی پایدار بینجامد. تقریباً تمام قدرتهای بزرگِ امضاکنندة پیمان ، بندهایی از آن را زیر پا گذاشتند و با محدود ساختن مسائل در چارچوب منافع خود، به خواستهای ملل کوچک منطقه بی اعتنایی کردند. با اینهمه ، کنگرة برلین ، از این حیث که نخستین کوشش برای حل مسالمت آمیز مسئلة شرق و تدوین الگوی سیاسی برای اروپای شرقی و تدارک صلحی نسبی برای یک نسل بود، اهمیت تاریخی ویژه ای دارد (کین راس ، ص ٥٤٧؛ تیلر، ص ٤٩٢). در سالهای ١٣٠٣/١٨٨٥ تا ١٣٣٢/١٩١٣ در مفاد عهدنامه و نتایج کنگره تغییراتی داده شد (لیتل فیلد، ص ١٤٦ـ١٤٧).

براساس مادة ٦٠ این پیمان ، باب عالی ، قُطور و اراضی اطراف آن را به دولت ایران واگذار کرد (اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٨٥٧). این مهمترین نتیجه ای است که از کنگرة برلین عاید ایران شد. منطقة قطور شامل ٣٩ قریه (خان ملک ساسانی ، ج ١، ص ٩٠) و از مغرب و جنوب مجاور خاک عثمانی و حائز اهمیت نظامی بسیار بود (آدمیت ، ١٣٥٤ ش ، ص ٥٨٢). اختلاف میان ایران و عثمانی بر سر این منطقه از چند دهة پیش آغاز شده بود و بعداز عقد معاهدة ارزروم (١٦ جمادی الثانی ١٢٦٣) و پس از بازگشت میرزاتقی خان (بعدها امیرکبیر) از عثمانی ، تشکیل کمیسیون سرحدّی برای تعیین حدود ایران و عثمانی در دستور کار قرار گرفت . مقارن این احوال ، دولت عثمانی ، با استفاده از وضع آشفتة ایران و وقوع فتنة محمدحسن خان ملقب به سالار در خراسان (متوفی ١٢٦٦؛ اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٣٩٥)، قطور و بلوک اطراف آن را اشغال کرد و در دهانة تنگة قطور مناره ای ساخت و روی سنگی به عنوان نشانة سرحد این عبارت را حک کرد : «رأس حدود دولت عثمانیه در ناحیة قطور سنة ١٢٦٥.» درویش پاشا، نمایندة عثمانی در کمیسیون مرزی ، در نامه ای به محمدرحیم میرزا، حاکم خوی ، قطور را جزو سرحدات وان اعلام کرد (آدمیت ، ١٣٥٤ ش ، ص ٥٨٢). دولت روسیه ، از آنجا که تصرف نقاط سوق الجیشی آذربایجان و شمال غربی ایران را از جانب دولت عثمانی به صلاح خود نمی دید، به اشغال قطور اعتراض کرد و حقوق ایران را در این مورد به رسمیت شناخت (فرهاد معتمد، ص ١١٥؛ آدمیت ، همانجا) و در کنگرة برلین نیز بر این موضع تأکید ورزید. حمایت روسیه در گنجاندن مادة مربوط به استرداد قطور مؤثر بود. اما انگلستان ، که در این دوره سیاست حمایت از عثمانی را برای مقابله با روسها در پیش گرفته بود، چندان موافق استرداد قطور نبود و تا مدتها بعد، چه هنگام تشکیل کنگره برلین و چه پس از آن ، به این بهانه که سی سال از تصرف قطور گذشته است ، بازپس دادن آن را به ایران دشوار می شمرد (فرهاد معتمد، همانجا به نقل از گزارش میرزا محسن خان به وزارت خارجه ) و از موضعگیری صریح در قبال مسئله طفره می رفت (آدمیت ، همانجا).

دولت ایران میرزا ملکم خان ، وزیرمختار خود در لندن ، را مأمور شرکت در کنگره کرد. میرزاحسین خان سپهسالار با حساسیت بسیار مراقب پیشرفت کار و نقش او در کنگره و در مذاکرات جنبی با بیسمارک و آندراسی و گارچاکف بود (آدمیت ، ١٣٥٦ ش ، ص ٤٨٧). او در نامة مورخ ٢٢ جمادی الا´خرة ١٢٩٥، از ملکم خواست تا این نکته را برای دول شرکت کننده روشن سازد که حل مسئلة شرق بدون حل اختلافات میان ایران و عثمانی کامل نخواهد شد (همانجا). ملکم ، به تأکید سپهسالار، علاقه ای به درگیر شدن در ماجرای بالکان ، که محور مذاکرات کنگره بود، نشان نداد و فقط هنگام طرح مسئلة استرداد قطور (مادة ٦٠) در کنگره حضوری فعال داشت (رائین ، ص ٨٥(.

مادة ٦٠، هر چند برای ایران موفقیّتی سیاسی بود، عملاً به استرداد قطور منجر نشد و باب عالی به بهانه های مختلف از آن طفره رفت و تحویل قطور را به حل اختلاف مرزی میان دو کشور در ناحیة زهاب منوط شمرد. لیکن ، ایران تأکید داشت که تسلیم قطور به هیچ رو وابسته به مسائل کلی سرحدّی میان دو دولت نیست ، بلکه چون دیگر تصمیمات کنگرة برلین ، نظیر تحویل بندر باطوم به روسیه ، باید بیدرنگ و جدا از مسائل دیگر انجام گیرد. عثمانیها ظاهراً تسلیم شدند و صفوت پاشا اعلام داشت که به والی وان دستور لازم داده شده است (فرهاد معتمد، ص ١١٦ـ١١٧)؛ اما سال بعد تنها ١٩ قریه از ٣٩ قریة قطور به ایران تحویل داده شد (اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٣٩٥) و استرداد کامل تا سالها بعد صورت نپذیرفت ( گزیدة اسناد سیاسی ایران و عثمانی ، ج ٢، جاهای متعدد؛ مشکور، ص ٣٥٣؛ هدایت ، ص ٣٢٣(

کنگرة برلین هر چند مستقیماً به مسائل افغانستان و متصرفات روسها در آسیای مرکزی و شمال ایران نپرداخت ، اما تصمیمات آن بر آهنگ پیشروی روسها در این نواحی بی تأثیر نبود و روسیه را ناگزیر ساخت تا از اجرای طرحهای پیشین خود در افغانستان ، که سلطة انگلستان در هند را به خطر می افکند، دست بردارد. هیئت سیاسی روسیه در کابل ، به ریاست استولیتف بشتاب افغانستان را ترک گفت ، زیرا بنابه ادعای انگلستان ، حضور او و ادامة مذاکرات با امیرعلی شیر علی خان مانع برقراری کامل حسن تفاهم میان دو کشور بود. بدینسان ، سلب حمایت قاطع روسها از افغانستان در جنگی که متعاقباً بین این کشور و انگلستان درگرفت ، به نفوذ و حیثیت روسیه در این منطقه بشدت لطمه زد (ترنزیو، ص ٩٤ـ٩٥).

منابع :
(١) فریدون آدمیت ، امیرکبیر و ایران ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٢) همو، اندیشة ترقی و حکومت قانون : عصر سپهسالار ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٨ ش ؛
(٤) نیکلای بریانشانینوف ، تاریخ روسیه از آغاز تا انقلاب اکتبر ، ترجمة خانبابا بیانی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) رابرت روزول پامر، تاریخ جهان نو ، ترجمة ابوالقاسم طاهری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٦) پیوکارلو ترنزیو، رقابتهای روس و انگلیس در ایران و افغانستان ، ترجمة عباس آذرین ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) ای .جی .پی .تیلر، عظمت و انحطاط اروپا ، ترجمة هرمز عبداللهی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٨) احمد خان ملک ساسانی ، سیاستگران دورة قاجار ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٨ ش ) ؛
(٩) اسماعیل رائین ، میرزا ملکم خان ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١٠) محمود فرهاد معتمد، تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی ، تهران ( بی تا. ) ؛
(١١) جان پاتریک کین راس ، قرون عثمانی و ظهور و سقوط امپراتوری عثمانی ، ترجمة پروانه ستاری ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١٢) کارل گریمبرگ و رگنار سوانستروم ، تاریخ بزرگ جهان ، ج ١١، ترجمة حسینعلی هروی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) گزیدة اسناد سیاسی ایران و عثمانی : دورة قاجاریه ، تهران ١٣٦٩ـ١٣٧٢ ش ؛
(١٤) لئون لاموش ، تاریخ ترکیه ، ترجمة سعید نفیسی ، تهران ١٣١٦ ش ؛
(١٥) هنری ویلسون لیتل فیلد، تاریخ اروپا ، ترجمة فریدة قرچه داغی (صحیحی )، تهران ١٣٥١ ش ؛
(١٦) برادفورد مارتین ، تاریخ روابط ایران و آلمان ، ترجمة پیمان آزاد و علی امید، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٧) محمود محمود، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی ، ج ٣، تهران ١٣٣٥ ش ؛
(١٨) محمدجواد مشکور، تاریخ ایران زمین : از روزگار باستان تا انقراض قاجاریه ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٩) مهدیقلی هدایت ، خاطرات و خطرات ، تهران ١٣٦٣ ش ؛

(٢٠) J. N. Larned, History for ready reference , Springfield, Mass. ١٨٩٥;
(٢١) Stanford Shaw, History of Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge ١٩٨٥;
(٢٢) TA , s.v. "Berlin Antla  mas  ";
(٢٣) A.W. Ward, The Cambridge modern history , Cambridge ١٩١٠.

/ افسانه منفرد /