بَرقی ، ابوجعفر احمدبن محمدبن خالد، محدّث ، مورّخ و مؤلف ، امامی قرن سوم . او نامدارترین دانشمند خاندان برقی است . جدّ این خاندان در کوفه بوده و سپس به قم مهاجرت کرده است . تاریخ دقیق ولادت احمد برقی معلوم نیست ولی با توجّه به ندرت یا قلّتِ روایاتِ بیواسطة او از ابن ابی عُمَیر (متوفی ٢١٧) و بزنطی (متوفی ٢٢١) و کثرتِ روایاتش از ابن فضّال و ابن محبوب (هر دو متوفی ٢٢٤) می توان ولادت وی را پس از ٢٠٠ دانست . ظاهراً روایات او از حَمّادبن عیسی و صَفوان بن یحیی ، که در برخی احادیث بدون واسطه اند، با واسطه ای مانند پدرش بوده است (برای احادیث رجوع کنید به کلینی ، ج ١، ص ٤٢، ج ٦، ص ٥٣١؛ برقی ، ١٣٣١ ش ، ص ٦٠٨؛ و برای اسناد برقی در کتب اربعه رجوع کنید به خوئی ، ج ٢، ص ٣٩٠ـ٤١٥، ٥٩١ ـ ٥٩٣، ٦٢٨ـ ٦٤٩، ج ١٦، ص ٣٥٤ـ٣٦٩).

علمای رجال ، برقی را از اصحاب امام جواد و امام هادی علیهماالسّلام دانسته اند (طوسی ، رجال ، ص ٣٩٨، ٤١٠؛ برقی ، ١٣٤٢ ش ، ص ٥٧، ٥٩)، ولی روایت او از این دو امام در اسناد موجود به چشم نمی خورد، تنها در روایتی آمده است که وی به عسکر (= سامرّا) سفر کرده و در آنجا پیکی از جانب «رجل » نزدش آمده است . قرائن نشان می دهد که مراد از «رجل » امام هادی علیه السّلام است (کشّی ، ش ١٠٥٣ ، طوسی ، الغیبة ، ص ٢٥٨).

برقی نزد دانشمندان بسیاری درس آموخت و از آنان روایت کرد. جز دانشمندان پیشین ، وی از راویان کوفی چون اسماعیل بن مِهران ، حسن بن علی وَشّاء، عبدالرحمان بن حَمّاد، عثمان بن عیسی ، علی بن اَسباط ، عَمروبن عثمان و محمدبن عبدالحمید عَطّار بسیار روایت کرده که نشان می دهد عمدة تحصیلات وی در کوفه بوده است . روایت فراوان برقی از محدّثان بغدادی ، مانند داودبن قاسم بغدادی و محمدبن عیسی عُبَیدی و یعقوب بن یزید، می رساند که وی ـ احتمالاً همزمان با سفر سامرّا ـ به بغداد نیز سفر کرده است . بعلاوه ، در مشایخ او افرادی از اماکن مختلف مانند قم ، ری ، همدان ، اصفهان ، کاشان ، قزوین ، واسط ، نهاوند، رامِشک ، بصره ، دیلم ، جرجان ، جبل ، جاموران و حرّان به چشم می خورد که معلوم نیست برقی در چه شهری با آنها دیدار کرده است . او از نزدیک به دویست نفر نقل حدیث ، و کتابهای بیش از صد نفر را روایت کرده که برخی چون حسین بن سعید خود دهها کتاب داشته اند (برای فهرست مشایخ برقی رجوع کنید به خوئی ، ج ٢، ص ٣١ـ٣٢، ٢٢٦ـ٢٢٧، ٢٦٦ـ٢٦٧).

علمای رجال ، برقی را به وثاقت و اعتماد ستوده اند (نجاشی ، ش ١٨٢؛ طوسی ، الفهرست ، ص ٤٤، ص ٢٠٠؛ علاّ مة حلّی ، ص ١٤؛ قهپائی ، ج ١، ص ١٣٨). با اینهمه ، در میان مشایخ معروفِ او راویان تضعیف شده ای چون احمدبن محمد سیّاری ، بکربن صالح ، حسین بن علی بن ابی عثمان ، محمدبن حسن بن شَمّون و محمدبن علی کوفی ابوسمینه دیده می شوند. روایت وی از ضعفا و اعتمادش بر احادیث مرسل موجب شد که علمای معاصرش در قم بر وی خرده گیرند. احمدبن محمدبن عیسی ، رئیس قمیان ، به علت نامعلومی وی را از قم تبعید کرد، ولی پس از مدتی او را به قم بازگرداند و از وی پوزش خواست و حتی در تشییع جنازة برقی پابرهنه و بدون عمامه حاضر شد تا رفتار پیشین را جبران کند (علاّ مة حلی ، همانجا؛ ابن داود حلّی ، ص ٢٢٩). به هر حال ، در وثاقت و مقام علمی برقی نمی توان تردید کرد. وی علاوه بر حدیث ، در تاریخ و جغرافیا و ادب و شعر خبره بوده است . مسعودی در مقدّمة مروج الذهب (ج ١، ص ١٣) او را از مؤلّفان کتب تاریخی دانسته و مؤلّف تاریخ قم نکات جغرافیایی مربوط به شهر قم و وجه تسمیة آن را از او نقل کرده است (قمی ، ص ٢٠ـ٢٢، ٢٥ـ٢٦).

برقی کتابهای بسیاری نگاشت که مهمترین آنها، محاسن ، مرجع دانشمندان بوده است (ابن بابویه ، ١٤٠١، ج ١، ص ٥). فهرستِ عناوین مباحث محاسن با تفاوتهایی ، در رجال نجاشی (همانجا) و الفهرست شیخ طوسی (ص ٤٤ـ٤٥) و به نقل از آنها در معالم العلماء (ص ١١ـ١٢) و معجم الادباء (ج ٤، ص ١٣٣ـ١٣٥) آمده است . از اجزای محاسن تنها یازده باب (=کتاب ) باقی مانده که رساله هایی است مشتمل بر احادیثی با مضامین کلامی ، اعتقادی ، اخلاقی ، اجتماعی و مطالب دیگر. با توجّه به فقدان بیشتر اجزای کتاب ، نمی توان دقیقاً از محتوای آن آگاه شد، ولی با توجه به نام و محتوای اجزای باقیماندة محاسن و گرایش غالبِ آن روزگار قم ، می توان گفت که بیشتر آنها کتب حدیثی در موضوعاتِ گوناگون بوده است . وجود عناوین رجال شناسی چون «طبقات الرجال » و عناوین تاریخی مانند «اخبار الامم »، «تاریخ »، «انساب » و «مغازی النّبی » در این مجموعه و تنوّع موجود در اسامیِ دیگر بابهای آن از جمله : «الشّعر و الشّعرا»، «النّحو»، «النّجوم »، «البُلدان و المساحه »، «الازاهیر» (شکوفه ها)، «افانین » (هنرها)، «الحِیَل »، «الطِیَره » و جز اینها، شکل دایرة المعارف گونة آن را نمایان می سازد.

تعداد کتابهای محاسن را شیخ طوسی ( الفهرست ، همانجا) ٩٨ و نجاشی (همانجا) نود ذکر کرده اند که ، با حذف عناوین مشترک ، بر روی هم حدود ١٢٠ کتاب است . ابن ندیم (ص ٢٧٦ـ٢٧٧) تعداد آن را هفتاد و چند کتاب ، و به نقلی هشتاد کتاب ، ذکر کرده و سپس نام ٤٢ کتاب را که نزد ابن هَمام بوده آورده است . مشابهتِ ترتیب این نامها با ترتیب موجود در رجال نجاشی ممکن است از ترتیب اصلی این مجموعه ناشی شده باشد. البته نام این آثار در کتاب ابن ندیم به اشتباه در ذیل ترجمة محمدبن خالد برقی * آمده است .

با وجود تصریح شیخ طوسی و نجاشی به اینکه تألیفات برقی منحصر به محاسن نبوده است ، نمی توان آثار برقی را، جز کتابهای محاسن ، به یقین شناسایی کرد. بعلاوه ، بدرستی معلوم نیست که آیا هیچیک از کتابهای نام برده شده در فهرستِ محاسن کتاب مستقلی نیز بوده است یا خیر.

جز اجزائی از محاسن ، کتابی به نام رجال برقی نیز در دست است که برخی آن را به محمدبن خالد و بیشتر به احمدبن محمدبن خالد نسبت داده اند و به نام او نیز چاپ شده است . هر چند در اجزای محاسن نامهایی چون «الرّجال »، «الطّبقات » و «طبقات الرّجال » دیده می شود، قرائنی چند نشان می دهد که این کتاب بعدها تألیف شده و نوشتة علی بن احمدبن عبدالله از نوادگان برقی یا، به احتمال بیشتر، نوشتة پدر وی احمدبن عبدالله ، نوة برقی ، است که به سبب تشابه اسمی وی با نام جدش به برقی نسبت داده شده است ( رجوع کنید به تستری ، ج ١، ص ٤٥؛ شبیری ، ج ٢، ص ١٥٨ـ١٥٩؛ نیز رجوع کنید به ادامة مقاله ). اگر تعبیر ابن ندیم (ص ٢٧٦) دربارة رجال برقی (فیه ذکرُمَنْ رَوی ' عن امیرالمؤمنین علیه السّلام ) درست باشد، ممکن است این باب از رجال موجود از برقی باشد و نوة او آن را تکمیل کرده باشد، همچنانکه علاّ مة حلّی (ص ١٩١ـ١٩٥) فقط در باب اصحاب امیرالمؤمنین علیه السّلام از رجال برقی نقل می کند.

احمد برقی در آثار حدیثی جایگاه ویژه ای دارد. در کتاب کافی و سایر کتب اربعه و کتب صدوق و دیگر محدثان احادیث او بسیار است . کلینی به توسط «عدّة من اصحابنا» از وی روایت می کند که عبارت اند از: علی بن ابراهیم ؛ علی بن محمدبن عبداللّه ، نوة دختری او؛ احمدبن عبداللّه ، نوة پسری او؛ و علی بن حسن (علاّ مة حلّی ، ص ٢٧٢؛ تستری ، ج ١، ص ٥٩١). از دیگر شاگردان وی عبداللّه بن جعفر حِمَیری ، سعدبن عبداللّه ، محمدبن یحیی عطّار، محمدبن حسن صفّار، علی بن حسین سعدآبادی را می توان نام برد (برای اطلاعات بیشتر دربارة شاگردان او رجوع کنید به خوئی ، ج ٢، ص ٣٢، ٢٢٧، ٢٦٧). شیخ طوسی در الفهرست حدود هشتاد شرح حال مؤلفان شیعه از برقی را به واسطة محمدبن جعفربن بُطّه نقل کرده است . نجاشی (ش ٢٤٢، ٦٨٣، ٩٤٧)، برخی از شاگردان وی را در زمینه های غیر دینی نام برده و می نویسد که اسماعیل بن عبدالله نزد او رسوم کتابت آموخته است . ابن غضائری وفات برقی را در ٢٧٤ و علی بن محمد ماجیلویه نواده و شاگردش وفات او را در ٢٨٠ ذکر کرده که درست تر است (همان ، ش ١٨٢).

جز پدر و برادران و برادرزادة برقی که از راویان حدیث بوده اند ( رجوع کنید به برقی * ، محمدبن خالد)، یکی دیگر از دانشمندان این خاندان احمدبن عبدالله بن احمدبن ابی عبدالله برقی ، نوة پسری برقی است که فرزندش علی (استادِ صدوق ) و کلینی از او روایت می کنند. حسن بن حمزة علوی طبری نیز از او روایت کرده است (خوئی ، ج ٢، ص ١٣٥؛ ابن بابویه ، ١٣٦٣ ش ، ص ٦٥٥؛ مفید، ص ٣٣، ٣١٧ ؛ نجاشی ، ش ٨٩٨). شیخ طوسی ( الفهرست ، ص ٤٦) وی را به اشتباه نوة دختریِ برقی معرّفی کرده است (تستری ، همانجا). غضائری (ص ١٨٩) به نقل از حسن بن حمزة علوی ، مطلبی رجالی از برقی نقل کرده که آشناییِ وی را با علم رجال می رساند. یاقوت ( معجم الادباء ، ج ٣، ص ١٠٢ـ١٠٣) ذیل عنوان احمدبن عبدالله ، به نقل از « تاریخ اصفهان » حمزة اصفهانی ، وی را از رستاق برق رود و از راویان لغت و شعر در قم شمرده و از توطّن برادرزادة وی ابوعبدالله برقی در اصفهان سخن گفته است ؛ ولی در معجم البلدان (ج ١، ص ٥٧٥) ابوعبدالله برقی را خواهرزادة احمدبن عبدالله برقی دانسته است . معلوم نیست که این دو نفر کیستند، تنها می توان گفت که از خویشاوندان احمد برقی بوده اند؛ هرچند محتمل است که احمدبن عبدالله تصحیف احمدبن ابی عبدالله بوده و مراد همان برقی معروف باشد. یکی دیگر از علمای خاندان برقی علی بن احمدبن عبدالله بن احمدبن ابی عبدالله برقی است . وی استادِ صدوق بوده و به واسطة پدرش و علی بن محمد ماجیلویه از احمدبن ابی عبدالله برقی نقل حدیث می کند (برای نمونه رجوع کنید به ابن بابویه ، ١٣٥٧ ش ، ص ٩٩، ١٠٣؛ همو، ١٣١٧، ص ١٥٢، ٢٤٠).

منابع :
(١) ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم ( تاریخ مقدمه ١٣٥٧ ش ) ؛
(٢) همو، عیون اخبارالرضا ، چاپ عبدالغفار نجم الدوله ، تهران ١٣١٧؛
(٣) همو، کمال الدین ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(٤) همو، من لایحضره الفقیه ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٥) ابن داود حلّی ، کتاب الرجال ، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم ، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٦) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٧) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٨) احمدبن محمد برقی ، رجال ، چاپ محدث ارموی ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٩) همو، کتاب المحاسن ، چاپ محدث ارموی ، قم ( تاریخ مقدمه ١٣٣١ ش ) ؛
(١٠) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، ج ١، قم ١٤١٠؛
(١١) ابوالقاسم خوئی ، معجم رجال الحدیث ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٢) محمدجواد شبیری ، «ارتباط رجال شیخ و رجال برقی »، در مجموعة آثار سومین کنگرة جهانی حضرت رضا علیه السلام ، مشهد ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) محمدبن حسن طوسی ، رجال الطوسی ، نجف ١٣٨٠؛
(١٤) همو، الفهرست ، چاپ محمد صادق آل بحرالعلوم ، نجف ١٣٨٠؛
(١٥) همو، کتاب الغیبة ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٩٨ ) ؛
(١٦) حسن بن یوسف علاّمه حِلّی ، رجال العلاّ مة الحِلّی ، نجف ١٣٨١/١٩٦١، چاپ افست قم ١٤٠٢؛
(١٧) حسین بن عبیدالله غضائری ، تکمله رساله ابوغالب زُراری ، قم ١٤١١؛
(١٨) حسن بن محمد قمی ، کتاب تاریخ قم ، ترجمة حسن بن علی قمی ، چاپ جلال الدین طهرانی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٩) عنایة الله قهپائی ، مجمع الرجال ، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی ، اصفهان ١٣٨٤ـ١٣٨٧، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٢٠) محمدبن عمر کشّی ، اختیار معرفة الرجال ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(٢١) محمدبن یعقوب کلینی ، الکافی ، چاپ علی اکبر غفاری ، بیروت ١٤٠١؛
علی بن حسین مسعودی ، مروج

(٢٢) الذهب و معادالجوهر، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، مصر ١٣٨٤ـ ١٣٨٥/١٩٦٤ـ ١٩٦٥؛
(٢٣) محمدبن محمد مفید، کتاب الامالی ، چاپ حسین استادولی و علی اکبر غفاری ، قم ١٤٠٣؛
(٢٤) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧؛
(٢٥) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢٦) همو، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ محمد جواد شبیری /