شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٨٢ - خ١٦٤٨ اشِعُون (مؤمنون/ ٢ )
است[*]. (ج ١٥٢/٢٤-١٥٣.)
خ ش ع
خٰاشِعُون: (مؤمنون/ ٢.)[**]
جمع «خاشع»، مصدر آن «خشوع» است به معنى «حالت تواضع و ادب جسمى و روحى» است كه در برابر شخص بزرگ يا حقيقت مهمّى در انسان پيدا مىشود و آثارش در بدن ظاهر مىگردد.
آيۀ مورد بحث دربارۀ يكى از صفات برجسته مؤمنان است كه «آنها در نمازشان خشوع دارند» اين آيه، «اقامه صلات» (خواندن نماز) را نشانۀ مؤمنان نمىشمارد، بلكه خشوع در نماز را از ويژگيهاى آنان مىشمرد، اشاره به اين كه نماز آنها الفاظ و حركاتى بىروح و فاقد معنى نيست، بلكه به هنگام نماز آنچنان حالت توجه به پروردگار در آنها پيدا مىشود كه از غير او جدا مىگردند و به او مىپيوندند، چنان غرق حالت تفكر و حضور و راز و نياز با پروردگار مىشوند كه بر تمام ذرّات وجودشان اثر مىگذارد، خود را ذرّهاى مىبينند در برابر وجودى بىپايان و قطرهاى در برابر اقيانوسى بيكران.
لحظات اين نماز هركدام درسى است از خودسازى و تربيت انسانى، و وسيلهاى است براى تهذيب روح و جان.
خشوع يك حالت درونى است كه در برون اثر مىگذارد، پيشوايان بزرگ اسلام اين خصيصه را بخصوص در حالت نماز داشتند و بكلى از ما سوى اللّه بيگانه مىشدند.
در حديثى مىخوانيم: «پيامبر اسلام (ص) گاه به هنگام نماز به آسمان نظر مىكرد، اما هنگامى كه آيۀ مورد بحث نازل شد ديگر سر بر نمىداشت و دائما به زمين نگاه مىكرد[١]».
خشوع، روح نماز است، اگر ركوع و سجود و قرائت و تسبيح را جسم نماز بدانيم، حضور قلب و توجه درونى به حقيقت نماز و كسى كه با او راز و نياز مىكنيم روح نماز است.
[*]المعجم الاحصائى، ج ٧٠١/٢.
[**]اَلَّذِينَ هُمْ فِي صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ.«آنها كه در نمازشان خشوع دارند» مؤمنون/ ٢.
[١] مجمع البيان و تفسير فخر رازى، ذيل آيه مورد بحث.