دربارۀ مفهوم «امى» كه از ماده «ام» به معنى مادر يا «امت» به معنى جمعيت گرفته شده است در ميان مفسران گفتگوست، جمعى آن را به معنى درس نخوانده مى‌دانند، يعنى به همان حالتى كه (پيامبر) از مادر متولد شده باقى مانده و مكتب استادى را نديده است، و بعضى آن را به معنى كسى كه از ميان امت و تودۀ مردم برخاسته، نه از ميان اشراف و مترفين و جباران! و بعضى به مناسبت اين كه مكه را «امّ‌القرى» مى‌گويند اين كلمه را مرادف «مكّى» دانسته‌اند.

روايات اسلامى كه در منابع مختلف حديث وارد شده نيز بعضى آن را به معنى درس نخوانده و بعضى آن را به معنى مكّى تفسير كرده‌اند[١].

ولى هيچ مانعى ندارد كه كلمه «امى» اشاره به هر سه مفهوم بوده باشد، زيرا استعمال يك لفظ در چند معنى، هيچ‌گونه مانعى ندارد و در ادبيات عرب شواهد فراوانى براى اين موضوع وجود دارد. (ج ٣٩٦/٦-٣٩٧.)

چگونه پيامبر امّى بود؟

دربارۀ مفهوم «امى» همان‌طور كه در بالا گفته شد، سه احتمال معروف وجود دارد، نخست اين كه به معنى درس نخوانده است، دوم اين كه به معنى كسى است كه در سرزمين مكّه تولد يافته و از مكه برخاسته است، سوم به معنى كسى است كه از ميان امت و تودۀ مردم قيام كرده است، ولى معروف‌تر از همه تفسير اول است كه با موارد استعمال اين كلمه نيز سازگارتر مى‌باشد و همان گونه كه گفتيم ممكن است هر سه معنى با هم مراد باشد.

در اين كه پيامبر (ص) به مكتب نرفت و خط ننوشت، در ميان مورخان بحثى نيست و قرآن نيز صريحا در آيه ٤٨ سورۀ عنكبوت دربارۀ وضع پيامبر (ص) قبل از بعثت مى‌گويد:

وَ مٰا كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لاَرْتٰابَ اَلْمُبْطِلُونَ«پيش از اين

[*]اَلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ اَلرَّسُولَ اَلنَّبِيَّ اَلْأُمِّيَّ‌...«آنها كه از فرستاده (خدا) پيامبر «امى» پيروى مى‌كنند...» اعراف/ ١٥٧.

[١] براى اطلاع از اين روايات به تفسير نور الثقلين، جلد ٢ صفحه ٧٨ و ٧٩ و تفسير روح المعاني، جلد ٩ صفحه ٧٠ ذيل آيه مورد بحث مراجعه فرماييد.