مى‌دانيم حقيقت «توبه» همان ندامت و پشيمانى از گناه است كه لازمۀ آن تصميم بر ترك در آينده است و اگر كارى بوده كه قابل جبران است در صدد جبران برآيد[**]و گفتن استغفار نيز بيانگر همين معنى است و به اين ترتيب اركان توبه را مى‌توان در پنج چيز خلاصه كرد:

«ترك گناه - ندامت - تصميم بر ترك در آينده - جبران گذشته[*]- استغفار».

در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (ص) مى‌خوانيم هنگامى كه «معاذ بن جبل» از توبه نصوح سؤال كرد، در پاسخ فرمود:

ان يتوب التّائب ثمّ لا يرجع فى ذنب كما لا يعود اللّبن الى الضّرع «آن است كه شخص توبه‌كننده» به‌هيچ‌وجه بازگشت به گناه نكند آن‌چنان كه شير به پستان هرگز بازنمى‌گردد ![***]». (ج ١٩٦/١، ج ٢٨٩/٢٤.)

توبه‌هاى بى‌فايده (سورۀ آل عمران آيۀ ٩٠.)[****]

در آيه مرود بحث سخن دربارۀ اشخاصى است كه توبه آنان قبول نخواهد شد، اينها كسانى هستند كه در مرحلۀ اول ايمان آورده، سپس كافر شده‌اند و در كفر پافشارى و اصرار دارند و به همين دليل هيچ‌گاه حاضر به پيروى از دستورات حق نيستند، مگر اين كه كار بر آنها مشكل شود و راهى جز اطاعت و تسليم نبينند، خداوند توبه اين گونه افراد را قبول نخواهد كرد، زيرا به اختيار خود در راه حق قدم نخواهند گذارد، بلكه تنها در موقعى كه پيروزى طرفداران حق را ببينند ظاهرا پشيمان مى‌شوند و اظهار توبه مى‌كنند! بنابراين توبۀ

(**)دربارۀ «توبه و جبران گناه» رك: ج ١٢٤/٨، تفسير نمونه.

[*] «توبه» تنها ندامت از گذشته و تصميم بر ترك گناه در آينده نيست، بلكه شرط پذيرش آن اين است كه با اعمال نيك خود در آينده اعمال زشت گذشته را جبران كند و لذا در بعضى از آيات بعد از ذكر توبه اشاره به ايمان و عمل صالح شده است، مانند:وَ إِنِّي لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً...طه/ ٨٢.

[***] مجمع البيان، ج ٣١٨/١٠.

[****]إِنَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمٰانِهِمْ ثُمَّ اِزْدٰادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلضّٰالُّونَ‌.«كسانى كه پس از ايمان كافر شدند و سپس بر كفر (خود) افزودند (و در اين راه اصرار ورزيدند) هيچ‌گاه توبه آنان (كه از روى ناچارى يا در آستانه مرگ صورت مى‌گيرد) قبول نمى‌شود و آنها گمراهان (واقعى) هستند (هم راه خدا را گم كرده‌اند و هم راه توبه را)» آل عمران/ ٩٠.