روشن مى‌شود كه مسئوليت آنها در برابر حكومت اسلامى به مراتب از مسلمانان كمتر است. يعنى آنها با پرداخت مبلغ ناچيزى در سال از تمام مزاياى حكومت اسلامى استفاده مى‌كنند و با مسلمانان برابر مى‌شوند، در حالى كه در متن حوادث و در برابر خطرات قرار ندارند.

از جمله دلايل روشنى كه اين فلسفه را تأييد مى‌كند، اين است كه در عهد نامه‌هايى كه در دوران حكومت اسلامى ميان مسلمانان و اهل كتاب درزمينۀ جزيه منعقد مى‌شد، به اين موضوع تصريح شده است كه اهل كتاب موظّفند جزيه بپردازند و در برابر، مسلمانان موظّفند امنيّت آنها را تأمين كنند و حتّى اگر دشمنانى از خارج به مقابله و آزار آنها برخيزند، حكومت اسلامى از آنها دفاع خواهد كرد.

اين عهدنامه‌ها فراوان است كه به عنوان نمونه يكى را ذيلا مى‌آوريم، و آن عهدنامه‌اى است كه «خالد بن وليد» با مسيحيان اطراف «فرات» منعقد كرد.

متن عهدنامه چنين است:

هذا كتاب من خالد بن وليد لصلوبا ابن نسطونا و قومه، انّى عاهدتكم على الجزية و المنعة، فلك الذّمة و المنعة و ما منعناكم فلنا الجزية و الّا فلا، كتب سنة اثنتى عشرة فى صفر[١]. «اين نامه‌اى است از «خالد بن وليد» به «صلوبا» (بزرگ مسيحيان) و جمعيّتش، من با شما پيمان مى‌بندم بر جزيه و دفاع، و در برابر آن شما در حمايت ما قرار داريد و مادام‌كه ما از شما حمايت مى‌كنيم، حق گرفتن جزيه داريم و الّا حقّى نخواهيم داشت، اين عهدنامه در سال دوازده هجرى در ماه صفر نوشته شد».

جالب اين كه مى‌خوانيم، هرگاه در حمايت از آنها كوتاهى مى‌شد، جزيه را به آنها بازمى‌گرداندند و يا اصلا از آنها نمى‌گرفتند! توجه به اين نكته لازم است كه جزيه اندازۀ مشخّصى ندارد و ميزان آن بستگى به توانايى جزيه‌دهندگان دارد، ولى آنچه از تواريخ اسلامى به دست مى‌آيد اين است كه غالبا مبلغ مختصرى در اين زمينه قرار داده مى‌شد و اين مبلغ گاهى در حدود يك دينار در سال بيشتر نبود و حتّى گاهى در عهدنامه‌ها قيد مى‌شد كه جزيه‌دهندگان موظّفند به مقدار توانايى شان جزيه بپردازند.

[١]به نقل از تفسير المنار، ج ٢٩٤/١٠.