شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٢١ - اسْتَخْلَفَ (نور/ ٥٥ )
نبوديم كه به ارادۀ خود به گوسالهپرستى گرايش پيدا كرديم! (ج ١٧٠/٨ تا ١٧٢، ج ٢٧٠/١٣.)
يُخْلِفُهُ: (سبأ/ ٣٩.)[*]
از مادّۀ «خلف» (به سكون لام) به معنى «جانشين و جايگزين كردن»[**]است، چنان كه آيه مىفرمايد:
«بگو: پروردگارم روزى را براى هركس بخواهد توسعه مىدهد و براى هركس بخواهد تنگ (و محدود) مىسازد و هر چيزى را (در راه او) انفاق كنيد جاى آن را پر مىكند...»فَهُوَ يُخْلِفُهُ.
جملۀ «فهو يخلفه» (او جايش را پر مىكند) تعبير جالبى است كه نشان مىدهد آنچه در راه خدا انفاق شود در حقيقت يك تجارت پرسود است، چرا كه خداوند عوض آن را برعهده گرفته است و مىدانيم هنگامى كه شخص كريمى عوض چيزى را برعهده مىگيرد رعايت برابرى و مساوات نمىكند، بلكه چند برابر و گاه صدچندان مىكند.
البته اين وعده الهى منحصر به آخرت و سراى ديگر نيست، آنكه در جاى خود مسلم است، در دنيا نيز با انواع بركات جاى انفاقها را به نحو احسن پر مىكند. (ج ١١٧/١٨.)
اسْتَخْلَفَ: (نور/ ٥٥.)[***]
از باب استفعال [استخلاف] از مادّۀ «خلف» به معنى «خلافت بخشيدن و جانشين و خليفه گردانيدن» است و معنى طلب در آن ملحوظ است.
آيۀ مورد بحث مىگويد:
«خداوند به كسانى كه از شما ايمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند وعده مىدهد كه آنها را قطعا خليفه روى زمين خواهد كرد، همان گونه كه پيشينيان را خلافت روى
[*]قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ... سبأ/ ٣٩.
[**]فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ...«جانشين شدند از بعد از آنها جانشينانى...» اعراف/ ١٦٩.
[***]وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي اَلْأَرْضِ كَمَا اِسْتَخْلَفَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ...نور/ ٥٥.