شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٣٨٤ - جمع ماه و خورشيد (قيامت/ ٩ )
به روز قيامت نيز «يوم الجمع»[**]اطلاق شده، اما اين كه چرا آن روز را «يوم الجمع» ناميدهاند، تفسيرهاى متعددى وجود دارد:
گاه گفتهاند به خاطر آن است كه ميان ارواح و اجساد جمع مىشود.
گاه گفتهاند از اين نظر است كه بين انسان و عملش جمع خواهد شد و يا از اين نظر كه ميان ظالم و مظلوم اجتماع حاصل مىشود، ولى ظاهر اين است كه منظور اجتماع همۀ خلايق در آن روز بزرگ است. (ج ٥٥٤/١٢، ج ٣٥٩/٢٠.)
جمع ماه و خورشيد (قيامت/ ٩.)[*]
آيات مورد بحث به حوادث قبل از رستاخيز، يعنى تحول عظيمى كه در دنيا پيدا مىشود اشاره مىكند و مىفرمايد: «هنگامى كه چشمها از شدت هول و وحشت به گردش در مىآيد و مضطرب مىشود و زمانى كه ماه بىنور و منخسف مىشود و زمانى كه خورشيد و ماه در يك جا جمع مىشوند».
در اين كه منظور از «جمع ماه و خورشيد» چيست؟ مفسران تفسيرهاى گوناگونى ذكر كردهاند.
گاه گفتهاند: هر دو در كنار هم قرار مىگيرند و يا هر دو با هم از مشرق طلوع، و در مغرب غروب مىكنند.
و گاه گفتهاند هر دو در اين صفت كه نور خود را از دست مىدهند جمع خواهند بود[١].
اين احتمال نيز وجود دارد كه ماه تدريجا تحت تأثير جاذبۀ خورشيد به آن نزديك و سرانجام بهسوى آن جذب و جمع مىشود و هر دو بىفروغ مىگردند.
به هر حال در اين جا به دو قسمت از مهمترين پديدههاى انقلابى آخر جهان، يعنى
[**]... وَ تُنْذِرَ يَوْمَ اَلْجَمْعِ لاٰ رَيْبَ فِيهِ...«... و آنها را از روزى كه همه خلايق در آن روز جمع مىشوند و شك و ترديد در آن نيست بترسانى...» شورى/ ٧.
[*]فَإِذٰا بَرِقَ اَلْبَصَرُوَ خَسَفَ اَلْقَمَرُوَ جُمِعَ اَلشَّمْسُ وَ اَلْقَمَرُ.قيامت/ ٧ و ٨ و ٩.
[١] مرحوم «طبرسى» در مجمع البيان مىگويد: جمع سه گونه است: جمع در مكان، جمع در زمان، و جمع اوصاف در شىء واحد (مانند جمع علم و عدالت در يك انسان) ولى جمع به معنى «اشتراك دو چيز در صفت» مثل بىنور شدن ماه و خورشيد با هم، يك نوع تعبير مجازى است (كه بايد از قرينه استفاده شود). «مجمع البيان، ج ٣٩٥/١٠.».