شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٣٥٥ - جدال و مراء و مخاصمه
بعضى گفتهاند اصل «جدال» به معنى كشتى گرفتن و ديگرى را بر زمين افكندن است كه در مشاجرات لفظى نيز به كار مىرود.
اين واژه در مورد ساختمانها و زره و مانند آن به كار رفته و بههمينجهت به عمل كسانى كه در مقابل هم مىايستد و مناظره مىكنند و هركدام مىخواهد پايههاى سخن خود را محكم كند و بر ديگرى غالب شود، «مجادله» گفته مىشود.
ولى بايد توجه داشت كه «مجادله» از نظر محتواى لغت عرب هميشه مذموم نيست (هرچند در فارسى روزمره به ما اين معنى را مىبخشد) بلكه اگر در مسير حق و متكى به منطق و براى تبيين واقعيتها و ارشاد افراد بىخبر بوده باشد ممدوح است و اگر متكى به دلايل واهى و ناشى از تعصب و جهل و غرور باشد و به منظور اغفال اين و آن صورت گيرد مذموم است و اتفاقا در قرآن مجيد در هر دو مورد بهكاررفتهاست[*]. (ج ٤٧٠/١٢، ج ١٥/٢٠ و ١٦.)
جدال و مراء و مخاصمه
سه لفظ است كه مفاهيمى نزديك به هم دارد، در عين حال تفاوتهايى در ميان آنها موجود است[١].
همانطور كه در بالا گفتيم، واژۀ «جدال» در اصل به معنى «پيچانيدن طناب» است[**]، سپس به پيچانيدن طرف مقابل و گفتگو براى غلبه بر او به كار رفته.
«مراء» (بر وزن حجاب) به معنى گفتگو كردن در چيزى است كه در آن «مرية» (شك و ترديد) وجود دارد.
«خصومت» و «مخاصمه» در اصل به معنى گلاويز شدن دو نفر با يكديگر است كه هركدام پهلوى ديگرى را بگيرد، آنگاه به گفتگوها و مشاجرات لفظى اطلاق شده است.
به گفتۀ مرحوم علامۀ مجلسى در «بحار الانوار»، «جدال» و «مراء» بيشتر در مسائل علمى به كار مىرود، در حالى كه «مخاصمه» در امور دنيوى است.
(*)براى اطلاع بيشتر در اقسام جدال (جدال به حق و جدال به باطل و نشانههاى هركدام) به تفسير نمونه، جلد ٢٠، از صفحه ٢١ به بعد رجوع شود.
[١] اين هر سه لفظ مصدر «باب مفاعله» است.
(**) به همين دليل به باز شكارى «اجدل» گفته مىشود، چرا كه از همۀ پرندگان پرخاشگرتر و پيچندهتر است. (نمونه، ج ٨٣/٩.)