پيشرفت علم و دانش و تمدن و دين و اخلاق شود و اگر يك روز اين نعمت بزرگ از انسانها گرفته شود جامعه انسانى به سرعت راه قهقرا را پيش خواهد گرفت و هرگاه بيان را به معنى وسيع آن‌كه شامل خط و كتابت و حتى انواع هنرها مى‌شود تفسير كنيم نقش فوق‌العاده مهم آن در زندگى انسانها روشن مى‌شود.

اينجاست كه مى‌فهميم چرا بعد از خلقت انسان (الرّحمن/ ٣.)، سخن از تعليم بيان (الرحمن/ ٤.) كه مجموعه‌اى است از مواهب پروردگار به ميان آمده. (ج ٩٩/٢٣-١٠١.)تَبَيَّنَتِ‌:(در آيۀ ١٤ سوره سبأ)[*]از «تبيّن» و معمولا به معنى «آشكار شدن» است (فعل لازم) و گاهى به معنى «دانستن و آگاه شدن از چيزى» آمده است (فعل متعدى) و آيۀ مورد بحث متناسب با معنى دوم است، يعنى تا آن زمان گروه جن از مرگ سليمان آگاه نبودند و فهميدند كه اگر از اسرار غيب آگاه بودند در اين مدت در زحمت و رنج كارهاى سنگين، باقى نمى‌ماندند. و جمعى جمله را به معنى اول گرفته‌اند و گفته‌اند مفهوم آيه چنين است كه بعد از افتادن سليمان وضع جنيان براى انسانها آشكار شد كه آنها از اسرار غيب آگاه نيستند، و بى‌جهت عده‌اى چنين عقيده‌اى را دربارۀ آنها داشتند[**]. (ج ٤٢/١٨-٤٣.)

تبيان: (نحل/ ٨٩.)[***]

به كسر «ت» يا فتح آن، معنى مصدرى دارد، يعنى «بيان كردن».

«آلوسى» در «روح المعانى» از بعضى از ادباى عرب نقل مى‌كند كه تمام مصدرهايى كه بر وزن تفعال آمده، همه به فتح «ت» مى‌باشد مگر دو لفظ «تبيان» و «تلقاء»، ضمنا

[*]... فَلَمّٰا خَرَّ تَبَيَّنَتِ اَلْجِنُّ أَنْ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ اَلْغَيْبَ مٰا لَبِثُوا فِي اَلْعَذٰابِ اَلْمُهِينِ‌.«... هنگامى كه (سليمان) بر زمين افتاد جنيان فهميدند كه اگر از غيب آگاه بودند در عذاب خوار كننده‌اى باقى نمى‌ماندند» سبأ/ ١٤.

(**) دربارۀ واژه «تبيين» ذيل آيۀ ١٨٧ سوره آل عمران «تفسير نمونه»، ج ٢٠٧/٣، به نكاتى اشاره شده است.

[***]... وَ نَزَّلْنٰا عَلَيْكَ اَلْكِتٰابَ تِبْيٰاناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌...«... و ما اين كتاب (آسمانى) را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز است...» نحل/ ٨٩.