شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٧٠ - خَرْج و خَراج (سور١٧٢٨ مؤمنون آيه ٧٢)
ميدان نبرد به داخل دژ، جاى كافى براى جنگيدن داشته باشند.
يا اين كه در بناى بعضى از خانهها مصالح گرانقيمتى وجود داشت آنها را تخريب كردند تا آنچه قابل حمل بود ببرند، ولى تفسير اول از همه مناسبتر است. (ج ٤٨٥/٢٣ تا ٤٩١.)
خرج
تُخْرَجُونَ: (اعراف/ ٢٥.)[*]
از مصدر «خروج» به معنى «بيرون آمدن و آشكار شدن» است، اسم فاعل آن «خارج» و اسم مكان آن «مخرج» است و امّا «اخراج» از باب «افعال» به معنى «بيرون آوردن و آشكار كردن» است:وَ أَخْرَجَتِ اَلْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا[**]. «و زمين گرانيهاى خويش را بيرون كند» كه مراد از «اثقال» در اين آيه (به گفته الميزان و مجمع)، مردگان، معادن و گنجهاست و تفسير نمونه، مواد مذاب درون زمين را اضافه كرده است.
واژۀ «مخرج» مصدر ميمى به معنى «بيرون بردن» است:... وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ[***]... «(پروردگارا!) مرا بيرون بر، برون بردنى نيك...» يعنى امور مرا آنچنان سرپرستى كن كه صدّيقين را سرپرستى مىكنى.
و «مخرج» (اسم فاعل) به معنى «بيرونآورنده» است. بقره/ ٧٢. و «مخرج» (اسم مفعول) جمع آن «مخرجون و مخرجين» به معنى «بيرونشدگان» است. حجر/ ٤٨.
(ج ١٢٧/٦ و «تبيين اللغات لتبيان الآيات»)
خَرْج و خَراج (سورۀ مؤمنون آيه ٧٢)[****]
اين دو واژه نيز از «خروج» گرفته شده و به معنى چيزى است كه از مال انسان و يا از
[*]قٰالَ فِيهٰا تَحْيَوْنَ وَ فِيهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ.«فرمود: در آن (زمين) زنده مىشويد و در آن مىميريد و از آن (در رستاخيز) بيرون خواهيد آمد» اعراف/ ٢٥.
[**] زلزال/ ٢.
[***] اسراء/ ٨٠.
[****]أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرٰاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ اَلرّٰازِقِينَ.«يا اين كه تو از آنها مزد و هزينهاى (در