شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١١٦ - انس (ذاريات/ ٥٦ )
مىآمدند، تمام وجودشان تأثر و «انعطافپذيرى» و تسليم در برابر حوادث بود و به عبارت روشنتر، موجودهايى كه هيچگونه اراده و اختيارى از خود نداشتند و سرچشمه سود و زيان نيز نبودند.
قاموس قرآن مىنويسد: بعضى از مفسران حكم لفظ را معتبر دانسته و گفتهاند: چون نام معبودهاى آنها مؤنث بود به اين جهت در آيۀ شريفه «اناث» آمده است و بعضى حكم معنا را معتبر شمرده و گفتهاند:
اناث به معنى منفعل است و به آنكه قبول فعل كند «انيث» گويند و به آهن نرم انيث گفته شده است و بطور كلى، موجودات، بعضى نسبت به بعضى سه گونهاند:
يكى فاعل است بدون انفعال و آن خداست، و ديگرى فقط منفعل است بدون فعل، و آن جماد است و سومى از جهتى فاعل و از جهتى منفعل است، مثل ملائكه، انسانها و جنّ، كه نسبت به خدا منفعل و نسبت به كارهاى خود فاعلند و چون بتهاى مشركان فقط منفعل بودند بدون فعل، لذا آنها را «اناث» خواندهاند. (ج ١٣٥/٤ همراه با مطلبى از قاموس قرآن)
انس
آنَسْتُ:(نمل/ ٧ و قصص/ ٢٩.)[*]
از «ايناس» گرفته شده است و به معنى مشاهده كردن و ديدنى كه توأم با يك نوع آرامش و انس باشد و اين كه به انسان، «انسان» گفته مىشود به خاطر همين معنى است.
كلمۀ «ايناس» كه به معنى «مشاهده و رؤيت» است نيز از «انسان» گرفته شده و يكى از معانى «انسان»، مردمك چشم است و در حقيقت هنگام رؤيت و مشاهده، از «انسان» يعنى مردمك چشم مدد گرفته مىشود و بههمينجهت از «مشاهده كردن»، تعبير به «ايناس» شده است. (ج ٢٧٢/٣، ج ٧٤/١٥، ج ٤٠٥/١٦.)
انس: (ذاريات/ ٥٦.)[**]
بنا به گفته «راغب» در مفردات، موجودى است در مقابل جنّ و در اصل به معنى
[*](موسى به خانوادۀ خود گفت:)إِنِّي آنَسْتُ نٰاراً...«من آتشى (از دور) ديدم» نمل/ ٧ و قصص/ ٢٩.
[**]وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ.«و جنّ و انس را نيافريدم مگر كه عبادتم كنند»