احتمال ديگرى در تفسير آيه نيز هست و آن اين كه اين گونه اشخاص هنگامى كه خود را در آستانۀ مرگ و پايان عمر ببينند ممكن است پشيمان شوند و حقيقةً توبه كنند، ولى باز توبۀ آنها پذيرفته نخواهد شد زيرا در چنين ساعاتى وقت توبه پايان يافته است! و نيز احتمال داده‌اند كه منظور از آيۀ مورد بحث اين است كه توبه در گناهان معمولى در حال كفر پذيرفته نمى‌شود، يعنى اگر كسى در مسير كفر اصرار داشته باشد، ولى از گناهى مانند ظلم و غيبت و امثال آنها توبه كند، توبۀ او بى‌فايده است چرا كه شستن آلودگيهاى سطحى از روح و جان، با وجود آلودگيهاى عمقى و شديد مؤثر نخواهد بود.

(ج ٤٩٩/٢.)

توبۀ كسانى كه پذيرفته نمى‌شود (سورۀ نساء، آيۀ ١٨.)[*]

در آيۀ مورد بحث، به كسانى كه توبۀ آنها پذيرفته نمى‌شود اشاره شده است و مى‌فرمايد:

«كسانى كه در آستانۀ مرگ قرار مى‌گيرند و مى‌گويند اكنون از گناه خود توبه كرديم توبۀ آنان پذيرفته نخواهد شد»[**].

دليل آن هم روشن است، زيرا در حال احتضار و در آستانۀ مرگ، پرده‌ها از برابر چشم انسان كنار مى‌رود، و ديد ديگرى براى او پيدا مى‌شود و قسمتى از حقايق مربوط به جهان ديگر و نتيجۀ اعمالى را كه در اين زندگى انجام داده است با چشم خود مى‌بيند و مسائل جنبۀ حسّى پيدا مى‌كند، واضح است كه در اين صورت هر گناهكارى از اعمال بد خود پشيمان مى‌شود و همانند كسى كه شعلۀ آتشى را نزديك خود ببيند از آن فرار مى‌كند.

مسلم است كه اساس تكليف و آزمايش پروردگار بر اين گونه مشاهده‌ها نيست، بلكه

(*)وَ لَيْسَتِ اَلتَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ اَلسَّيِّئٰاتِ حَتّٰى إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ اَلْمَوْتُ قٰالَ إِنِّي تُبْتُ اَلْآنَ وَ لاَ اَلَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفّٰارٌ...«و براى كسانى كه كارهاى بد انجام مى‌دهند و هنگامى كه مرگ يكى از آنها فرابرسد مى‌گويد الآن توبه كردم، توبه نيست و نه براى كسانى كه در حال كفر از دنيا مى‌روند...» نساء/ ١٨.

[**] در آيۀ قبل از آن، آمده: «توبه، تنها براى كسانى است كه كار بدى را از روى جهالت انجام مى‌دهند و سپس بزودى توبه مى‌كنند، خداوند توبۀ چنين اشخاصى را مى‌پذيرد...» نساء/ ١٧.