شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٧٣ - يَخْرُصُون (انعام/ ١١٦ )
سجده مىخوانيم:
إِنَّمٰا يُؤْمِنُ بِآيٰاتِنَا اَلَّذِينَ إِذٰا ذُكِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً[*]... «تنها كسانى كه به آيات ما ايمان مىآورند آنان هستند كه چون متذكر (ياد خدا) شوند به سجده رخ بر خاك نهند...».
واژۀ «خرّوا» در اين آيه نشاندهندۀ دو معنى است: سقوط و افتادن بر زمين به منظور سجده كردن همراه با صداى تسبيح در ستايش خداوند، زيرا در ادامۀ آيۀ فوق آمده است:وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ«و به تسبيح و تنزيه، ستايش پروردگار كنند».
همچنين در آيات ١٠٧ و ١٠٨ سورۀ اسراء مىخوانيم:... يَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً،«... آنها به خاك مىافتند و سجده مىكنند»وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً.
«آنها (بىاختيار) به زمين مىافتند (و سجده مىكنند) و اشك مىريزند و هر زمان خشوعشان فزونتر مىشود».
در آيات فوق به كار بردن «يخرّون» (به زمين مىافتند) تعبيرى است به جاى «يسجدون» (سجده مىكنند)، اشاره به نكتۀ لطيفى دارد و آن اين كه آگاهان بيداردل به هنگام شنيدن آيات قرآن آنچنان مجذوب و شيفته سخنان الهى مىشوند كه بىاختيار به سجده مىافتند و دلوجان را در راه آن از دست مىدهند[**]. (ج ٣٢٠/١٢، ج ١٤٥/١٧، ج ٢٤٨/١٩.)
خ ر ص
يَخْرُصُون: (انعام/ ١١٦.)[***]
از مادّۀ «خرص» (بر وزن ترس) در اصل به معنى «تخمين زدن» است و نخست در مورد ميوه بر درختان به هنگام اجارۀ باغ و امثال آن به كار رفته، سپس به هرگونه «حدس و تخمين» گفته شده است و از آنجا كه تخمين گاهى مطابق واقع و گاهى برخلاف واقع
[*]با خواندن اين آيه (الم سجده/ ١٥.)، «سجده كردن» بر مسلمانان واجب است.
(**) دربارۀ مادّه «خرّ» توضيحاتى در جلد ١٠ صفحۀ ٨٢ تفسير نمونه، ذيل آيۀ ١٠٠ سورۀ يوسف داده شده است.
[***]... إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَخْرُصُونَ.«... آنها از گمان پيروى مىكنند و از تخمين و حدس (واهى).» انعام/ ١١٦.