شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦١٤ - حاشَ لِلّه (يوسف/ ٣١ )
آيۀ مورد بحث مجازات دردناك فراركنندگان از ميدان جهاد را با ذكر استثناهاى آن شرح مىدهد و مىفرمايد:
«كسانى كه به هنگام مبارزه با دشمن پشت به آنها كنند - مگر در صورتى كه هدف كنارهگيرى از ميدان براى حملۀ مجدد و يا به قصد پيوستن به گروهى (از مجاهدان) بوده باشد - (چنين كسى) گرفتار غضب پروردگار خواهد شد و مأواى او جهنّم و چه بد جايگاهى است» با توجه به متن آيه، مشاهده مىكنيم كه در آن، دو صورت از مسئله فرار، استثناء شده كه در ظاهر شكل فرار دارد، اما در باطن شكل مبارزه و جهاد.
يكى از آنها، تعبير به «متحرّفا لقتال» شده كه «تحرّف» به معنى «كنارهگيرى از وسط به اطراف» است و منظور از اين جمله اين است كه جنگجويان به عنوان يك تاكتيك جنگى از برابر دشمن بگريزند و به كنارى بروند كه او را به دنبال خود بكشانند و ناگهان ضربۀ غافلگيرانه را بر پيكر او وارد سازند.
شكل دوم از صورت استثناء، جملۀ«مُتَحَيِّزاً إِلىٰ فِئَةٍ»است كه با توجه به معنى «تحيّز»، به اين شكل است كه جنگجويى خود را در ميدان تنها بيند و براى «پيوستن» به گروه جنگجويان عقبنشينى كند و پس از پيوستن به آنها حمله را از سر گيرد.
به هر حال دستور تحريم فرار از ميدان نبايد به شكل خشكى تفسير شود كه مانورها و تاكتيكهاى جنگى را از ميان ببرد، همان مانورهايى كه سرچشمه بسيارى از پيروزيهاست.
(ج ١١٢/٧-١١٣.)
ح و ش
حاشَ لِلّه: (يوسف/ ٣١.)[*]
واژۀ «حاش» (كلمۀ استثناء) است و به طورى كه علماى لغت گفتهاند به معنى «منزه كردن و استثناء كردن» است[**]، بنابراين جملۀ«حٰاشَ لِلّٰهِ»يعنى «منزه است خدا، دور باد از او»، و عرب چون بخواهد كسى را تبرئه كند ابتدا خدا را تنزيه مىكند، همچنان
[*]... وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَكٌ كَرِيمٌ.يوسف/ ٣١.
[**] مفردات راغب، به نقل از «ابو عبيده».