«روزى كه زمين از روى آنها شكافته مى‌شود و به سرعت (از قبرها) خارج مى‌گردند و اين حشر و جمع كردن مردم در قيامت براى ما سهل و آسان است»(ذٰلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنٰا يَسِيرٌ). ق/ ٤٤.

روشن است خداوندى كه آفرينندۀ آسمانها و زمين و آنچه در ميان آن دو است حشر و نشور مردگان براى او كار ساده‌اى مى‌باشد. اصولا مشكل و آسان براى كسى است كه قدرتش محدود است، آن كسى كه قدرتش نامحدود است همه چيز براى او يكسان و آسان است. (ج ٤٣٢/١٥ و ٥٤٨، ج ٢٩٨/٢٢، ج ٤٨٨/٢٣.)

يُحْشَرُونَ‌: (انعام/ ٣٨.)[*]

از مادّۀ «حشر» (بر وزن نشر) به معنى «جمع شدن» است و معمولا در قرآن مجيد به اجتماع در روز قيامت گفته مى‌شود، مخصوصا هنگامى كه به‌ضميمۀ «الى ربّهم» (مانند آيۀ مورد بحث) بوده باشد.

اين آيه، سخن از «حشر» و رستاخيز عمومى تمام موجودات زنده و تمام حيوانات به ميان آورده است و مى‌گويد:

«هيچ جنبنده‌اى در زمين و هيچ پرنده‌اى كه با دو بال خود پرواز مى‌كند نيست، مگر اين كه امّتهايى همانند شما هستند، ما هيچ‌چيز را در اين كتاب فروگذار نكرديم، سپس همگى به‌سوى پروردگارشان در رستاخيز جمع مى‌شوند»(ثُمَّ إِلىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌)انعام/ ٣٨.

ظاهر آيه اين است كه ضمير «هم» در جملۀ اخير به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان بر مى‌گردد و به اين ترتيب قرآن براى آنها نيز قائل به رستاخيز شده است و بيشتر مفسران نيز اين مطلب را پذيرفته‌اند كه تمام انواع جانداران داراى رستاخيز و جزاء و كيفرند، تنها بعضى منكر اين موضوع شده و اين آيه و آيات ديگر را طور ديگر توجيه كرده‌اند مثلا گفته‌اند منظور از «حشر الى اللّه» همان بازگشت به پايان زندگى و مرگ است[١].

ولى همان‌طور كه اشاره كرديم ظاهر اين تعبير در قرآن مجيد همان رستاخيز و

[*]وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ طٰائِرٍ يَطِيرُ بِجَنٰاحَيْهِ إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُكُمْ مٰا فَرَّطْنٰا فِي اَلْكِتٰابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ إِلىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌. انعام/ ٣٨.

[١] اين احتمال را نويسنده المنار از ابن عباس نقل كرده است.