شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٢٨
خندق يا موانع ديگر از هجوم دشمن در امان است.
اين آيه به بيان نشانۀ روشنى از ترس درونى منافقان مىپردازد و مىگويد:
«آنها هرگز با شما به صورت دستهجمعى جز در دژهاى محكم يا از پشت ديوارها نمىجنگند (و از رويارويى با شما وحشت دارند!)...» حشر/ ١٤.
آرى آنها چون از دژ ايمان و توكل بر خدا بيرون هستند جز در پناه ديوارها و قلعههاى محكم، جرأت جنگ و رويارويى با مؤمنان ندارند، هرچند به فنون جنگى آگاه باشند، ولى در برابر مؤمنان، رعب و وحشت و اضطراب عجيبى بر آنها حكمفرماست و اين تقريبا يك اصل كلى است در مورد پيكار همۀ اقوام بىايمان در ميان خودشان، و سپس با مؤمنان، و نمونههاى آن را در تاريخ معاصر كرارا ديدهايم كه وقتى افراد بىخبر از خدا به جان هم مىافتند، چنان محكم يكديگر را كوبيدهاند كه انسان در جنگجويى آنها شك نمىكند، اما هنگامى كه در مقابل گروهى مؤمن و آمادۀ «شهادت فى سبيل اللّه» قرار مىگيرند فورا خود را به پشت سلاحها و سنگرها و دژهاى مستحكم مىكشند و وحشت سر تا پاى آنها را فرامىگيرد.
(ج ٥٣١/٢٣-٥٣٢.)
حصى
تُحْصُوهُ:در جملۀ:«لَنْ تُحْصُوهُ»: (مزمل/ ٢٠.)[*].
از «احصاء» به معنى «شمردن، شماره كردن» است.
آيۀ مورد بحث دربارۀ عبادت شبانه پيامبر (ص) و گروهى از مؤمنان كه پيامبر را در تلاوت قرآن همراهى مىكردند، مىباشد. آنها (برطبق آياتى كه در آغاز سوره مذكور آمده است) نزديك به دو سوم از شب يا نصف يا ثلث از شب را به قيام شبانه براى تلاوت قرآن و نيايش پروردگار اختصاص داده بودند، ولى به گونهاى كه از بعضى روايات استفاده مىشود جمعى از مسلمانان در نگهداشتن حساب «ثلث» و «نصف» و «دو ثلث» گرفتار اشكال و دردسر مىشدند (چرا كه وسيلۀ سنجش زمان در آن عصر وجود نداشت) و بههمينجهت ناچار احتياط مىكردند، و اين امر سبب مىشد كه گاه تمام شب را بيدار بمانند و مشغول
[*]... عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَيَسَّرَ مِنَ اَلْقُرْآنِ...مزمل/ ٢٠.