شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٠١ - تحقيقى پيرامون آفرينش «جنّ»
مشهور است و آنها را «از ما بهتران» مىدانند، انسان نوعى است برتر از آنها، به دليل اين كه تمام پيامبران الهى از انسانها برگزيده شدند و آنها به پيامبر اسلام (ص) كه از نوع بشر بود ايمان آوردند و از او تبعيت كردند و اصولا واجب شدن سجده در برابر آدم بر شيطان كه بنا به تصريح قرآن آن روز از (بزرگان) طايفه جن بود (كهف/ ٥٠) دليل بر فضيلت نوع انسان بر جن مىباشد.
بعضى از دانشمندان از «جنّها» تعبير به نوعى از «ارواح عاقله» مىكنند كه مجرد از ماده مىباشند، (البته پيداست تجرد كامل ندارند چرا كه چيزى كه از ماده آفريده شده است مادى است، ولى نيمه تجردى دارند، براى اين كه با حواس ما درك نمىشوند و به تعبير ديگر يك نوع جسم لطيفاند).
سؤال ديگرى كه در اين جا پيش مىآيد اين است كه آيا كلمۀ «جنّ» و «جانّ» هر دو به يك معنى است و يا چنان كه بعضى از مفسران گفتهاند «جانّ» نوع خاصى از «جنّ» است؟ اگر آيات قرآن را كه در اين زمينه وارد شده در برابر هم قرار دهيم روشن مىشود كه هر دو به يك معنى و از يك ماده (همان ماده جن) مىباشد، چرا كه در قرآن گاهى «جن» در مقابل انسان قرار داده شده و گاهى «جانّ» در مقابل انسان.
مثلاً در آيه ٨٨ سوره اسراء مىخوانيم:قُلْ لَئِنِ اِجْتَمَعَتِ اَلْإِنْسُ وَ اَلْجِنُّ...و يا در آيۀ ٥٦ سوره ذاريات مىخوانيم:وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ.
در حالى كه در آيه ١٥ سورۀ رحمان مىخوانيم:خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ كَالْفَخّٰارِ وَ خَلَقَ اَلْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ.
و باز در همين سوره آيه ٣٩ مىخوانيم:فَيَوْمَئِذٍ لاٰ يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ.
از مجموع آيات فوق و آيات ديگر قرآن به خوبى استفاده مىشود كه «جانّ» و «جنّ» هر دو به يك معنى است (جانّ نوعى است از جنّ و يا اسم جمع است براى جنّ) و لذا در آيات فوق گاهى «جن» در برابر انسان قرار گرفته، گاهى «جانّ».
البته «جانّ» به معنى ديگرى نيز در قرآن آمده است كه آن نوعى از «مار» است، چنان كه در داستان موسى (ع) مىخوانيم:«... كَأَنَّهٰا جَانٌّ...»[*]قصص/ ٣١. (ج ٧٩/١١-٨٠،
[*]در آيه ١٠ سورۀ نمل و ٣١ قصص مىخوانيم كه عصاى موسى (ع) همانند «جانّ» به حركت