شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥١٢ - حسيس (انبياء/ ١٠٢ )
خورديم؟! اين آيه به آنها پاسخ مىگويد و علل شكست را توضيح مىدهد و مىگويد:
«وعدۀ خدا دربارۀ پيروزى شما كاملا درست بود به همين دليل در آغاز جنگ پيروز شديد و به فرمان خدا دشمن را پراكنده ساختيد و اين وعدۀ پيروزى تا زمانى كه دست از استقامت و پيروى فرمان پيامبر بر نداشته بوديد ادامه داشت، شكست از آن زمان شروع شد كه سستى و نافرمانى، شما را فراگرفت، يعنى اگر تصور كرديد كه وعدۀ پيروزى بدون قيد و شرط بوده، سخت در اشتباه بودهايد، تمام وعدههاى پيروزى مشروط به پيروى از فرمان خداست. (ج ١٢٩/٣ با استفاده از منابع ذكر شده)
تحسسوا (تَحَسُّس): (يوسف/ ٨٧.)[*]
از مادّه «حسّ» به معنى «جستجو كردن چيزى از طريق حسّ» است (وجه دوم از معانى «حسّ» در مبحث پيشين).
در اين كه آيا واژۀ «تحسّس» با «تجسّس» چه تفاوتى دارد؟، ميان مفسران و ارباب لغت گفتگوست:
از ابن عباس نقل شده كه «تحسّس» در امور خير است و «تجسّس» در امور شرّ.
بعضى گفتهاند «تحسّس»، كوشش براى شنيدن سرگذشت اشخاص و اقوام است، امّا «تجسّس» كوشش براى جستجوى عيبهاست.
بعضى هر دو را به يك معنى دانستهاند[**]، ولى با توجه به حديثى كه مىگويد:
«لا تجسّسوا و لا تحسّسوا» روشن مىشود كه اين دو با هم مختلفند و نظر ابن عباس در تفاوت ميان اين دو متناسب معنى آيۀ مورد بحث به نظر مىرسد و اگر مىبينيم كه در حديث از هر دو نهى شده، ممكن است اشاره به اين باشد كه جستجو در كار مردم نكنيد نه در كار خيرشان و نه در كار شرّشان. (ج ٥٧/١٠-٥٨.)
حسيس: (انبياء/ ١٠٢.)[***]
[*]يٰا بَنِيَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ...«پسرانم! برويد از يوسف و برادرش تفحّص كنيد...» يوسف/ ٨٧.
[**] دربارۀ معنى «تجسّس» به مادّۀ «ج س س» مراجعه فرماييد.
[***]لاٰ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهٰا...«آنها صداى آتش دوزخ را نمىشنوند...» انبياء/ ١٠٢.