شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٦٤ - مختال (لقمان/ ١٨ )
خىل
يُخَيَّلُ: (طه/ ٦٦.)[*]
از «تخييل» به معنى «به خيال انداختن و وانمود كردن» است و در اصل از مادّه «خيل» (بر وزن علم) به معنى «گمان كردن و پنداشتن» گرفته شده است.
آيه مورد بحث دربارۀ مبارزۀ ساحران با موسى (ع) و افكندن وسايل سحر (طنابها و عصاهايشان) بر زمين است، زيرا آنها با تمام قدرت مىكوشيدند كه موسى و معجزۀ او را درهم بشكنند.
بدون شك اين مبارزه مقدمهاى بود براى آشكار شدن حق و در اين گونه مبارزهها معمولا برنده كسى است كه پيشقدم نمىشود، لذا موسى به آنها «گفت: شما اول بيفكنيد».
ساحران پذيرفتند و آنچه عصا و طناب براى سحر كردن با خود آورده بودند يكباره به ميان ميدان افكندند و اگر روايتى را كه مىگويد: آنها هزاران نفر بودند بپذيريم مفهومش اين مىشود كه در يكلحظه هزاران عصا و طناب كه مواد مخصوصى در درون آنها ذخيره شده بود، به وسط ميدان انداختند.
«ناگهان طنابها و عصاهايشان به خاطر سحر آنها، چنان به نظر مىرسيد كه دارند حركت مىكنند...»فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعىٰطه/ ٦٦.
آرى به صورت مارهايى كوچك و بزرگ، رنگارنگ در اشكال مختلف به جنب و جوش در آمدند و در آيات ديگر قرآن مىخوانيم كه «آنها چشم مردم را سحر كردند و آنها را در وحشت فروبردند و سحر عظيمى به وجود آوردند»[**]. (ج ٢٣٦/١٣-٢٣٧.)
مختال: (لقمان/ ١٨.)[***]
از «خيال» و «خيلاء» گرفته شده و به معنى كسى است كه با يك سلسله تخيلات و
[*]قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعىٰ.طه/ ٦٦.
[**]... سَحَرُوا أَعْيُنَ اَلنّٰاسِ وَ اِسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ.اعراف/ ١١٦.
[***]وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَمْشِ فِي اَلْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ.لقمان/ ١٨.