شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٦١ - خاتم چيست؟ (سور١٧٢٨ احزاب، آي١٧٢٨ ٤٠ )
«فريب» است كه منتهى به «پيمانشكنى» و كوتاهى در وفاى به عهد مىشود[*].
در حقيقت «ختّار» و «كفور» كه در ذيل آيۀ مورد بحث آمده، نقطۀ مقابل «صبّار» و «شكور» است كه در ذيل آيۀ قبل از آن (لقمان/ ٣١.) آمده است (كفران در مقابل شكرگزارى، و پيمانشكنى در مقابل شكيبايى و باقى ماندن بر سر عهد و پيمان)، چرا كه وفاى به عهد تنها براى شكيبايان امكانپذير است، آنها هستند كه به هنگام شعلهور شدن ايمان فطرى در درون جانشان سعى مىكنند اين نور الهى، ديگر به خاموشى نگرايد و حجابها و پردهها روى آن نيفتد. (ج ٨٩/١٧.)
خ ت م
خاتم چيست؟ (سورۀ احزاب، آيۀ ٤٠.)[**]
«خاتم» (بر وزن حاتم) آنگونه كه ارباب لغت گفتهاند به معنى چيزى است كه بهوسيلۀ آن پايان داده مىشود و نيز به معنى چيزى آمده است كه با آن اوراق و مانند آن را مهر مىكنند.
در گذشته و امروز اين امر معمول بوده و هست كه وقتى مىخواهند در نامه يا ظرف يا خانهاى را ببندند و كسى آن را باز نكند روى در، يا روى قفل آن، ماده چسبندهاى مىگذارند و روى آن مهرى مىزنند كه امروز از آن تعبير به «لاك و مهر» مىشود.
و اين به صورتى است كه براى گشودن آن حتما بايد مهر و آن شىء چسبنده شكسته شود، مهرى را كه بر اين گونه اشياء مىزنند «خاتم» مىگويند و از آنجا كه در گذشته گاهى از گلهاى سفت و چسبنده براى اين مقصد استفاده مىكردند لذا در متون بعضى از كتب معروف لغت در معنى «خاتم» مىخوانيم: «مٰا يُوضَعُ عَلَى الطِّينَةِ» (چيزى بر گل مىزنند[١]).
اينها همه به خاطر آن است كه اين كلمه از ريشۀ «ختم» به معنى «پايان» گرفته
[*]لسان العرب، الميزان، مجمع البيان.
[**]مٰا كٰانَ مُحَمَّدٌ(ص)أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِكُمْ وَ لٰكِنْ رَسُولَ اَللّٰهِ وَ خٰاتَمَ اَلنَّبِيِّينَ...«محمّد (ص) پدر هيچيك از مردان شما نبود، ولى رسول خدا و خاتم و آخرين پيامبران است...» احزاب/ ٤٠.
[١] لسان العرب و قاموس اللغة، مادۀ ختم (الخاتم ما يوضع على الطّينة).