شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٧٦ - قاعد١٧٢٨ لا حرج (بقره/ ١٨٥ )
كه «مزرعه» باشد نيز اطلاق شده است و چون داراى مفهوم وسيعى است شامل «باغ» نيز مىشود، چنان كه در داستان صاحبان باغ (اصحاب الجنّة) در سورۀ قلم (آيات ١٧ تا ٣٢.) به معنى اخير بهكاررفتهاست. (ج ٩٧/٢، ج ٣٩٨/٢٠، ٤٦٧/١٣، ج ٢٤٩/٢٣.)
ح ر ج
حَرَجٌ:(اعراف/ ٢.)[*]
بر وزن «حرم» به معنى «گرفتگى، تنگى و هرگونه ناراحتى و محدوديت شديد» است و در اصل به معنى «اجتماع درختان درهم پيچيده» است، سپس توسعه يافته و به هر نوع گرفتگى و ضيق و هم چنين مركز اجتماع و انبوه چيزى و گاهى نيز به «مسئوليت و تكليف» اطلاق شده است.
آيۀ مورد بحث، به پيامبر (ص) دلدارى مىدهد كه چون اين آيات از ناحيۀ خداست، نبايد هيچگونه نگرانى به خود راه دهد، نه نگرانى از ناحيۀ بار سنگين رسالتى كه بر دوش گرفته، و نه نگرانى از جهت عكس العملى كه دشمنان لجوج و سرسخت در برابر آن نشان خواهند داد، و نه نگرانى از ناحيۀ نتيجه و برداشتى كه از تبليغ اين رسالت انتظار مىرود.
(ج ٤٣٥/٥، ج ٧٩/٦، ج ٨١/٨.)
قاعدۀ لا حرج: (بقره/ ١٨٥.)[**]
در آيۀ مورد بحث به اين نكته اشاره شده است كه خداوند بر شما آسان مىگيرد و نمىخواهد به زحمت بيفتيد، مسلما اين اشاره در اين جا ناظر به مسئله روزه و فوايد آن و حكم مسافر و بيمار است، ولى با توجه به كلى بودن، از آن يك قاعدۀ عمومى نسبت به تمام احكام اسلامى استفاده مىشود و آن: قاعدۀ معروف «لا حرج» است. اين قاعده مىگويد:
[*]كِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلاٰ يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ...«اين كتابى است كه بر تو نازل شده و نبايد از ناحيۀ آن ناراحتى در سينه داشته باشى...» اعراف/ ٢.
[**]... يُرِيدُ اَللّٰهُ بِكُمُ اَلْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ اَلْعُسْرَ...«... خداوند راحتى شما را مىخواهد نه زحمت...» بقره/ ١٨٥.