شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٣٤٠
ساختههاى بنى اسرائيل است كه معمولا از آنها به عنوان «اسرائيليات» نام مىبرند.
(ج ٣٣٨/٤-٣٣٩.)
جَبّٰارٍ عَنِيدٍ:(هود/ ٥٩.)[*].
كلمۀ «جبّار» در آيۀ مورد بحث، به كسى مىگويند كه از روى خشم و غضب مىزند و مىكشد و نابود مىكند و پيرو فرمان عقل نيست و به تعبير ديگر جبار كسى است كه ديگرى را مجبور به پيروى خود مىكند و يا مىخواهد نقص خود را با ادعاى عظمت و تكبر، ظاهرا بر طرف سازد و «عنيد» كسى است كه با حق و حقيقت، فوقالعاده مخالف است و هيچگاه زير بار حق نمىرود[**].
اين دو صفت، صفت بارز طاغوتها و مستكبران هر عصر و زمان است، كه هرگز گوششان بدهكار حرف حق نيست و با هركس مخالف شدند با قساوت و بىرحمى، شكنجه مىكنند و مىكوبند و از ميان مىبرند.
در اين جا يك سؤال پيش مىآيد و آن اين كه اگر جبار معنايش اين است، چرا يكى از صفات خدا در قرآن، سورۀ حشر، آيه ٢٣ و ساير منابع اسلامى «جبّار» ذكر شده است؟ پاسخ اين كه «جبار در اصل ريشۀ لغت، همان گونه كه در قبل اشاره كرديم، يا از مادۀ «جبر» به معنى قهر و غلبه و قدرت است و يا از «جبران» كه به معنى بر طرف ساختن نقص چيزى است.
ولى «جبار» چه به معنى اول باشد يا دوم در دو شكل به كار مىرود، گاهى به صورت مذمت، و آن در موردى است كه انسان بخواهد كمبودها و نقايص خود را با « خودبرتربينى» و تكبر و ادعاهاى غلط جبران كند و يا اين كه بخواهد ديگرى را در برابر اراده و خواست دل خويش مقهور و ذليل سازد.
[*]... وَ اِتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبّٰارٍ عَنِيدٍ.«... (و اين قوم عاد بود كه) از فرمان هر ستمگر دشمن حق پيروى كردند» هود/ ٥٩.
(**) جالب اين كه «جبار» اشاره به صفت نفسانى يعنى روح سركشى است، و «عنيد» اشاره به اثر آن صفت در افعال انسان است كه او را از حق منحرف مىگرداند. در حديثى از امام باقر (ع) مىخوانيم: العنيد: المعرض عن الحقّ: عنيد كسى است كه از حق رويگردان است. «نور الثقلين، ج ٥٣٢/٢.» (به نقل از تفسير نمونه، ج ٣٠٣/١٠.)